200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: O εμπορικός στόλος των Ελλήνων 1700-1819 στο Ιόνιο και το Αγαίο | Λευκαδίτικα Νέα - Lefkada News
Published On: Δε, Μαρ 8th, 2021

200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: O εμπορικός στόλος των Ελλήνων 1700-1819 στο Ιόνιο και το Αγαίο

ploia_1821

Κύριοι ναυτότοποι της περιοχής του Ιονίου ήταν η Κεφαλονιά και το Μεσολόγγι, ενώ προς το τέλος του 18ου αιώνα άρχισε ν΄ ανεβαίνει και η ναυτιλία του Γαλαξιδίου. Οι Κεφαλλονίτες, αλλά και οι Ιθακήσιοι, αξιοποίησαν τους δεσμούς τους με βρετανικούς εμπορικούς οίκους, προκειμένου να παρακάμψουν τους ασφυκτικούς φορολογικούς δεσμούς που επέβαλε το βενετικό κράτος και να επεκτείνουν τις ναυτιλιακές τους δραστηριότητες.

Πίνακας 1: Ο στόλος των Ελλήνων στο Ιόνιο 1700-1819 (αριθμός πλοίων κατ΄ εκτίμηση). Στοιχεία απ΄ το ερευνητικό πρόγραμμα «Αμφιτρίτη»1
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ 1700-1749 1750-1779 1780-1789 1790-1799 1800-1809 1810-1819
Ιόνιο 115 195 321 219 295 406
Κεφαλονιά 44 55 85 74 87 113
Μεσολόγγι 31 66 134 72 38 54
Γαλαξίδι 6 3 17 22 59 101
Ζάκυνθος 16 21 30 12 18 38
Παξοί 12 12 6 11 4
Ιθάκι 5 7 6 14 18
Κέρκυρα 5 5 5 19 25
Λευκάδα 6 6 7 4 7 8
Πάτρα 8 19 17
Πρέβεζα 4 3 2 10 13
Κύθηρα 3 5 3 5
Αιτωλικό 8 3 3 3 5
Κορώνη 6 3 4 2 2
Πάργα 4 3 6 4
Άρτα 6 4 3 3

Δίπλα στο «νόμιμο» θαλάσσιο εμπόριο και το λαθρεμπόριο, η πειρατεία -ως συμπληρωματική μορφή οικονομικής δραστηριότητας- αποτελούσε έναν επιπλέον παράγοντα κεφαλαιακής συσσώρευσης. Πολλές ναυτικές κοινότητες της Αδριατικής (Δούλτσινο), του Ιονίου (Κεφαλονιά, Εχινάδες), του Αιγαίου (Μήλος, Ίος, Κίμωλος, Μύκονος, Σκόπελος κ.ά.) και κυρίως η Μάνη ζούσαν απ΄ την πειρατεία και την εκποίηση των λειών της. Ωστόσο ο ρόλος της, όσον αφορά τη συσσώρευση κεφαλαίου, μειωνόταν όσο αυξάνονταν τα κέρδη του «νόμιμου» εμπορίου στη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Σταδιακά οι Επτανήσιοι «άπλωσαν» τη δραστηριότητά τους στις θάλασσες της Μεσογείου, λειτουργώντας ως μεταφορείς του αγροτικού πλεονάσματος των νησιών και της Πελοποννήσου (ιδίως της σταφίδας), αλλά και της ορεινής ενδοχώρας της Ηπείρου και της Θεσσαλίας. Ταυτόχρονα οι Κεφαλονίτες, αλλά και οι πλούσιοι έμποροι των Ιωαννίνων, τοποθετούσαν χρηματικά ποσά και εμπορεύματα στα μεσολογγίτικα πλοία, προκειμένου να επωφεληθούν απ΄ το ευνοϊκότερο οθωμανικό φορολογικό καθεστώς και να παρακάμψουν εκ νέου τη Βενετία. Παράλληλα, στην ίδια περιοχή (Μεσολόγγι και δευτερευόντως Ιθάκη) αναπτύχθηκαν αξιόλογα ναυπηγικά κέντρα αξιοποιώντας την ξυλεία των πλούσιων δασών του Λούρου, του Φαναρίου και του Αίνου της Κεφαλονιάς, αλλά και την τεχνογνωσία των καραβομαραγκών της Πάργας και της Πρέβεζας.

Συνολικά ο ποντοπόρος εμπορικός στόλος του Ιονίου συνιστούσε πάνω από τα 2/3 του συνολικού ποντοπόρου εμπορικού στόλου των καταγεγραμμένων ως Ελλήνων κατά το πρώτο μισό του 18ου αιώνα και τα 50% του στόλου κατά το β΄ μισό του 18ου αιώνα, όπου άρχισε και η άνοδος του αιγαιοπελαγίτικου στόλου.

Καθοριστικό βήμα για την ιόνιο ναυτιλία ήταν η στροφή των Επτανήσιων προς τη νέα αγορά δημητριακών της Μαύρης Θάλασσας. Με την εγκατάστασή τους σε πόλεις όπως η Οδησσός και το Τάνγκαρογκ εξειδικεύτηκαν στο μεγάλο διαμετακομιστικό εμπόριο των σιτηρών. Η δικτύωσή τους στις νέες πόλεις-λιμάνια της Νότιας Ρωσίας και η δημιουργία εκεί μεγάλων εμπορικών-ναυτιλιακών επιχειρήσεων που συνδέονταν με τις πόλεις της Δυτικής Ευρώπης, διατηρώντας ταυτόχρονα δεσμούς με τον τόπο καταγωγής τους, επέτρεψαν την εκ νέου άνοδο της επτανησιακής ναυτιλίας κατά την περίοδο της «Ιονίου Πολιτείας» (1800-1807) αλλά και μετέπειτα στα χρόνια της βρετανικής επικυριαρχίας.

Όσον αφορά το Αιγαίο, η μεγάλη άνοδος της ναυτιλίας του συνδέθηκε με τη γενικότερη απογείωση της ελληνόκτητης ναυτιλίας τα χρόνια των πολέμων της Γαλλικής Επανάστασης (1792-1802) και των Ναπολεόντειων Πολέμων (1802-1815). Ιδιαίτερα η ανάπτυξη της ναυτιλίας του Αιγαίου συνδέθηκε, ιστορικά, με τη γιγάντωση του στόλου των «τριών ναυτικών νήσων» Ύδρας, Σπετσών και Ψαρών. Αξιοποιώντας τον ευρωπαϊκό ανταγωνισμό στο χώρο της Αυτοκρατορίας, το σύστημα της ξένης προστασίας και έχοντας μια αντιφατική σχέση συνεργασίας αλλά και τριβής με την Υψηλή Πύλη, οι στόλοι των τριών νησιών -αλλά και της Κάσου- γνώρισαν μία εκρηκτική ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου και την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα.

Πίνακας 2: Ο στόλος των Ελλήνων στο Αιγαίο 1700-1819 (αριθμός πλοίων κατ΄ εκτίμηση). Στοιχεία απ΄ το ερευνητικό πρόγραμμα «Αμφιτρίτη»1
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ 1700-1749 1750-1779 1780-1789 1790-1799 1800-1809 1810-1819
Δυτικό Αιγαίο 68 164 127 196 215
Ύδρα 32 78 77 98 112
Σπέτσες 29 53 29 51 56
Σκόπελος 7 22 10 7 11
Κρανίδι 7 2 5
Πόρος 7 3 4 14
Τρίκερι 4 6 16
Κεντρ. Αιγαίο 47 86 81 42 103 112
Μύκονος 19 23 21 10 30 17
Σαντορίνη 8 20 31 21 22 35
Τήνος 10 23 5 6 22 37
Σύρος 5 12 15
Κρήτη 10 20 7 5 11 7
Νάξος 12 5
Ανατ. Αιγαίο 26 54 90 87 210 212
Ψαρά 13 29 68 78
Χίος 15 16 6 10 10
Κάσος 15 23 37 25
Σάμος 7 13 9
Αίνος 13 9 18 26
Πάτμος 26 23 7 11 13 12
Λήμνος 5 6 11 11
Τσεσμέ 12 20
Σμύρνη 5 4 13
Κυδωνίες 8 9 14
Λέσβος 5 6 7
Ρόδος 10
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ
ΙΟΝΙΟ+ΑΙΓΑΙΟ
1700-1749 1750-1779 1780-1789 1790-1799 1800-1809 1810-1819
Σύνολο Πίνακα 1 + Πίνακα 2 188 402 656 475 804 945

Η αξία των νησιωτών αναγνωρίστηκε από την Υψηλή Πύλη, η οποία τους ενέπλεκε όλο και περισσότερο στο εμπόριο των σιτηρών και την τροφοδοσία της Κωνσταντινούπολης. Με τα πλοία τους μετέφεραν απ΄ τα λιμάνια του Βόλου και της Θεσσαλονίκης τα σιτηρά που αγόραζε το κράτος για τις ανάγκες της πρωτεύουσας, το λεγόμενο ιστηρό (iştira). Ταυτόχρονα, προκειμένου να εξυπηρετηθεί η αυξανόμενη ζήτηση για σιτηρά από αγορές της Δυτικής Ευρώπης, οι ναυτικοί των τριών «ναυτικών νήσων» διακινδύνευαν το λαθρεμπόριο μεγάλων ποσοτήτων από τους απάνεμους όρμους και τις μικρές «σκάλες» των ελληνικών ακτών, παρά τις απαγορεύσεις που επέβαλε η οθωμανική διοίκηση στις εξαγορές των σιτηρών.

Πίνακας 3: Ο εμπορικός στόλος των Ελλήνων (Ιόνιο), 1810-1819, σε πλοία, χωρητικότητα, πολεμικό εξοπλισμό και ναυτικούς (στοιχεία απ΄ το ερευνητικό πρόγραμμα «Αμφιτρίτη»)2
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ 1810-1819 ΣΥΝΟΛΟ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Μ.Ο.=125 ΤΟΝΟΙ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΚΑΝΟΝΙΑ Μ.Ο.=6 ΚΑΝΟΝΙΑ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ Μ.Ο. ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ (ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ) ΣΥΝΟΛΟ ΝΑΥΤΙΚΩΝ
Ιόνιο 406 50.750 2.436 15 6.147
Κεφαλονιά 113 14.125 678 1.711
Μεσολόγγι 54 6.750 324 818
Γαλαξίδι 101 12.625 606 1.529
Ζάκυνθος 38 4.750 228 575
Παξοί 4 500 24 61
Ιθάκη 18 2.250 108 273
Κέρκυρα 25 3.125 150 379
Λευκάδα 8 1.000 48 121
Πάτρα 17 2.125 102 257
Πρέβεζα 13 1.625 78 197
Κύθηρα 5 625 30 76
Αιτωλικό 5 625 30 76
Πάργα 4 500 24 61

Με το άνοιγμα του εμπορίου της Μαύρης Θάλασσας, με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774, οι Υδραίοι, Σπετσιώτες και Ψαριανοί άρχισαν να έχουν ολοένα και μεγαλύτερη εμπλοκή -εν είδη προνομίου από το οθωμανικό κράτος για τις υπηρεσίες που προσέφεραν κατά καιρούς στην Πύλη σε περιόδους κρίσης- στη μεταφορά των σιτηρών από τις αχανείς μαυροθαλασσίτικες πεδιάδες στην πρωτεύουσα. Σύντομα, ωστόσο, άρχιζαν να μεταφέρουν μεσογειακά εμπορεύματα για λογαριασμό Ρώσων εμπόρων και επέστρεφαν από τα ρωσικά λιμάνια με τα πλοία τους φορτωμένα σιτάρι. Παρά τις απαγορεύσεις οι νησιώτες έβρισκαν τρόπους να αποφεύγουν τον οθωμανικό έλεγχο και να μεταφέρουν τα σιτηρά αξιοποιώντας τα ίδια τα νησιά της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών ως διαμετακομιστικούς σταθμούς στο δρόμο προς τη Δύση.

Πίνακας 4: Ο εμπορικός στόλος των Ελλήνων (Αιγαίο), 1810-1819, σε πλοία, χωρητικότητα, πολεμικό εξοπλισμό και ναυτικούς (στοιχεία απ΄ το ερευνητικό πρόγραμμα «Αμφιτρίτη»)2
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ 1810-1819 ΣΥΝΟΛΟ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Μ.Ο.=125 ΤΟΝΟΙ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΚΑΝΟΝΙΑ Μ.Ο.=6 ΚΑΝΟΝΙΑ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ Μ.Ο. ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ (ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ) ΣΥΝΟΛΟ ΝΑΥΤΙΚΩΝ
Δυτικό Αιγαίο 215 26.875 1.290 25,2 5.418
Ύδρα 112 14.000 672 2.822
Σπέτσες 56 7.000 336 1.411
Σκόπελος 11 1.375 66 277
Κρανίδι 5 625 30 126
Πόρος 14 1.750 84 353
Τρίκερι 16 2.000 96 403
Κεντρικό Αιγαίο 112 14.000 672 15,04 1.684
Μύκονος 17 2.125 102 256
Σαντορίνη 35 4.375 210 526
Τήνος 37 4.625 222 556
Σύρος 15 1.875 90 226
Κρήτη 7 875 42 105
Ανατολικό Αιγαίο 212 26.500 1.272 22 4.664
Ψαρά 78 9.750 468 1.716
Χίος 10 1.250 60 220
Κάσος 25 3.125 150 550
Σάμος 9 1.125 54 198
Αίνος 26 3.250 156 572
Πάτμος 12 1.500 72 264
Λήμνος 11 1.375 66 242
Τσεσμέ 20 2.500 120 440
Κυδωνίες 14 1.750 84 308
Λέσβος 7 875 42 154
ΝΑΥΤΟΤΟΠΟΣ
ΙΟΝΙΟ+ΑΙΓΑΙΟ
1810-1819 ΣΥΝΟΛΟ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Μ.Ο.=125 ΤΟΝΟΙ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΚΑΝΟΝΙΑ Μ.Ο.=6 ΚΑΝΟΝΙΑ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ Μ.Ο. ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑ ΠΛΟΙΟ (ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ) ΣΥΝΟΛΟ ΝΑΥΤΙΚΩΝ
Σύνολο Πίνακα 3+Πίνακα 4 945 118.125 5.670 17.913

Πηγή: «1821. Η επανάσταση και οι απαρχές του ελληνικού αστικού κράτους», Συλλογικό (Επιμέλεια: Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ), Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2020
________________________________________
1 Τζελίνα Χαρλαύτη, «Η ναυτική πολιτεία του Ιονίου και του Αιγαίου. Στόλος και ανταγωνιστικότητα», στο Τζελίνα Χαρλαύτη – Κατερίνα Παπακωνσταντίνου (επιμ.), Ναυτιλία των Ελλήνων 1700-1821, σελ. 413-414, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 2013
2 .ο.π. σελ. 416-417



Αφήστε το σχόλιό σας

XHTML: You can use these html tags: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

        









Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.