Η ανθρώπινη σκέψη σε κατάσταση πλήρους «αμηχανίας»
Γράφει ο Σπύρος Βρεττός
Xρησιμοποιούμε το επίθετο αμήχανος επειδή, από τον Όμηρο και τους περισσότερους αρχαίους συγγραφείς, και ως τις μέρες μας, χρησιμοποιείται με την έννοια του ανθρώπου που βρίσκεται σε «απορία», που δεν γνωρίζει τι να πράξει «στερούμενος αρωγής», ο αδυνατών να πράξει τι. (Lidell και Scott).
Η σκέψη αποτελεί κοινή ιδιότητα όλων των ανθρώπων και προφανώς όλων των έμβιων όντων. Και παράγεται πάντα από την ευφυΐα ενός ζωντανού όντος. Η πραγματική υφή της έννοιας ευφυΐα και της παραγόμενης από την ευφυΐα έννοιας σκέψη δεν έχουν ακόμα καταστεί πλήρως κατανοητά στον άνθρωπο.
Ανθρώπινα είδη (Homo) φαίνεται ότι εμφανίζονται στον πλανήτη πριν από 4 εκατομμύρια χρόνια. Υπάρχουν ωστόσο ειδικοί ερευνητές και μελετητές, που υποστηρίζουν ότι η πρώτη εμφάνιση των ειδών Homo έγινε 10 ή και 20 εκατομμύρια χρόνια π.Χ. Απολιθώματα όμως (υπολείμματα φυτικών ή ζωικών ειδών, που έζησαν σε διαφορετικές από τη δική μας γεωλογικές περιόδους), δεν έχουν έρθει ακόμη σε φως. Και γενικώς η έλλειψη επαρκών απολιθωμάτων καθιστά τα περισσότερα συμπεράσματα αμφισβητήσιμα. Φαίνεται ότι αυτό που δεν θα αναιρεθεί στο παρόν και στο μέλλον, είναι μερικές γενικές έννοιες, όπως παρουσία «ανθρωπίνων ειδών» στην Αφρική, μετανάστευση ανθρωπίνων ειδών από την Αφρική, εξάπλωση των ανθρωπίνων ειδών σε ολόκληρο τον πλανήτη, αφανισμός όλων των ανθρωπίνων ειδών από τον πλανήτη, πλην του υποείδους του Homo Sapiens, δηλαδή του Homo Sapiens Sapiens. Τα πρώτα υλοποιημένα δείγματα πάντως ανθρώπινης ευφυΐας είναι τα λίθινα εργαλεία. Τα παλαιότερα βρέθηκαν σε διαφορετικές περιοχές της Αφρικής και χρονολογούνται από 2,67 έως 2,58 εκατομμύρια χρόνια π.Χ.
Ο αφανισμός των ανθρωπίνων ειδών μεταξύ 50.000 χρόνων και 11.700 χρόνων π.Χ. θεωρείται ως ένα μέγιστο επιστημονικό πρόβλημα για την εποχή μας. Είναι προφανές ότι, αν για κάποιους λόγους εξαφανίστηκαν ανθρώπινα είδη, που είχαν εξαπλωθεί σε εκτεταμένες περιοχές του πλανήτη, όπως οι Homo Erectus, Homo Heidelbergensis, Homo Neanderthal…, οδηγεί πολλούς ειδικούς ερευνητές -και μη ερευνητές- στο δικαιολογημένο ερώτημα, αν και το σημερινό υποείδος Homo Sapiens Sapiens, που αριθμεί 8,5 και παραπάνω δισεκατομμύρια πληθυσμό, θα αφανιστεί τα προσεχή λίγα χρόνια που ακολουθούν.
Ο καθηγητής Κρις Στρίνγκερ, (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Λονδίνο), σε συνέντευξή του στη Sarah White για λογαριασμό του Guardian, δήλωσε ότι ανθρώπινα είδη άρχισαν να εξαφανίζονται όταν εξαπλώθηκε στον κόσμο το είδος Homo Sapiens, αλλ΄ ότι «αυτό που δεν ξέρουμε είναι αν αυτή η εξάπλωση είχε άμεση σχέση με τον αφανισμό».
Το μόνο υποείδος του Homo Sapiens που επιβιώνει έντεκα χιλιάδες εφτακόσια (11.700) χρόνια π.Χ. είναι o Homo Sapiens Sapiens. Από το 11.700 π.Χ. και ως τις μέρες μας (2026 μ.Χ.), η ιστορία της παροικίας του γένους Homo στον πλανήτη γράφεται από τον επιβιώσαντα Homo Sapiens Sapiens. Πρόκειται για μία εκπληκτικά καινούρια αρχή: ενώ για 4 και παραπάνω εκατομμύρια χρόνια τα είδη Homo ζουν ως κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες και τα όπλα τους είναι συνήθως καλά επεξεργασμένες πέτρες, από τη 12η χιλιετία π.Χ. και μετά, οι Homo Sapiens Sapiens δημιουργούν ένα νέο, ταχύτατα εξελισσόμενο πολιτισμό, για τα μέτρα εκείνης της εποχής. Η εκπληκτικά ευνοϊκή για τον άνθρωπο κλιματική αλλαγή του 11.700 π.Χ., οπότε το κλίμα στον πλανήτη γίνεται εύκρατο, προσφέρει στον Homo Sapiens Sapiens τη δυνατότητα της μόνιμης εγκατάστασης. Ακολουθούν η ανακάλυψη της γεωργίας, της
κτηνοτροφίας, της άρδευσης, της δημιουργίας των πρώτων αστικών οικισμών και τελικά η ίδρυση των πρώτων πόλεων-κρατών την 4η χιλιετία π.Χ.
Η πρόοδος αυτή αρχίζει από τους πρώτους ανώνυμους Homo Sapiens Sapiens της 12 ηςχιλιετίας, που τυχαία βρέθηκαν στη Μεσοποταμία, και τους επώνυμους Homo Sapiens Sapiens, που κατέβηκαν από τα υψίπεδα του Αφγανιστάν ή από άλλες ορεινές περιοχές της Ασίας και έφτασαν την 6η χιλιετία π.Χ. στη Μεσοποταμία. Αυτοί οι νεωστί ελθόντες, που αφομοίωσαν και τους πρώτους ανώνυμους Homo Sapiens Sapiens, συνέχισαν τον πολιτισμό των ανώνυμων, με πλήθος νέων ανακαλύψεων και έγιναν οι δημιουργοί των πρώτων πόλεων-κρατών. Οι ανακαλύψεις -στον τεχνολογικό κυρίως τομέα- υπήρξαν τεράστιες. Ανάμεσά τους η ανακάλυψη της γραφής (σφηνοειδής γραφή των Σουμερίων), του τροχού, της κατασκευής ποντοπόρων πλοίων από το ξύλο των κέδρων των ορεινών περιοχών της Μεσοποταμίας, της ανάπτυξης του εμπορίου, ακόμα και με πολύ απομακρυσμένες για κείνα τα χρόνια περιοχές της Αιγύπτου, και της Ινδίας και της Νότιας Κίνας.
Αλλά το ισχυρότερο δημιούργημα της ευφυΐας των Σουμερίων -Homo Sapiens Sapiens- είναι η δημιουργία ενός νέου είδους σκέψης. Εμφανίζεται από την ίδρυση των πρώτων πόλεων – κρατών των Σουμερίων στη Μεσοποταμία της 4 ης χιλιετίας π.Χ. και φτάνει κυρίαρχο ως τις μέρες μας, παρόλο που περνάει απαρατήρητο. Η ύπαρξή του ως ένα είδος επικίνδυνης πολιτικής σκέψης, γίνεται αντιληπτή μόλις το 1918, με το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη δημιουργία της Κ.Τ.Ε. (Κοινωνίας των Εθνών) και το 1945, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη δημιουργία του Ο.Η.Ε. (Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Και η Κ.τ.Ε. και ο Ο.Η.Ε. αποσκοπούν στην επίλυση των παγκόσμιων προβλημάτων όχι δια του πολέμου αλλά δια της διπλωματίας και της παγκόσμιας συνεργασίας. Το 1962, με την Κρίση των Πυραύλων της Κούβας, τα πολιτικά πράγματα στον πλανήτη φτάνουν στα πρόθυρα κήρυξης ενός παγκόσμιου πυρηνικού πολέμου. Η αποτροπή αυτή υπήρξε το μέγιστο επίτευγμα της παγκόσμιας ιστορίας ως τις μέρες μας. Από το 1962 μέχρι τις 4 Νοεμβρίου του 2005, έπρεπε να περάσουν 43 χρόνια για να διατυπώσει ο ανθρωπολόγος Marshall Sahlins την εξαιρετικής σημασίας άποψή του: «Πάντως, αντίθετα με ό,τι λένε οι αρχαίες μας φιλοσοφίες και οι σύγχρονες επιστήμες μας, δεν είμαστε καταδικασμένοι από μια ακαταμάχητη ανθρώπινη φύση να κοιτάμε μόνο το δικό μας όφελος σε βάρος οποιουδήποτε βρεθεί στο δρόμο μας, απειλώντας έτσι την κοινωνική μας ύπαρξη. Όλ’αυτά ήταν ένα τεράστιο λάθος. Το ταπεινό μου συμπέρασμα είναι ότι ο δυτικός πολιτισμός έχει οικοδομηθεί πάνω σε μια διεστραμμένη και λανθασμένη ιδέα για την ανθρώπινη φύση. Λυπάμαι, κάναμε λάθος. Είναι όμως πιθανότατα σωστό ότι αυτή η διεστραμμένη ιδέα περί ανθρώπινης φύσης βάζει σε κίνδυνο την ύπαρξή μας». (Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φύσης, μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2008, σ. 138).
Η επαρχιακή σκέψη αποτελεί ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα επιτεύγματα της ανθρώπινης ευφυΐας, που ασκεί για 6 και παραπάνω χιλιάδες χρόνια την κυριαρχία του στα υπόλοιπα είδη σκέψης, δηλαδή τη θρησκευτική, τη φιλοσοφική, την επιστημονική, την τεχνολογική, τηνκαλλιτεχνική, που τα χρησιμοποιεί κατά βούληση.
Ο καθηγητής Κρις Στρίνγκερ, αναζητώντας μερικές αντικειμενικές αιτίες της επικράτησης του Homo Sapiens μεταξύ των 50.000 και 12.000 χρόνων π.Χ., ανακοινώνει ότι οι Homo Sapiens υπερτερούσαν των αντιπάλων τους, για παράδειγμα από τους Νεάντερταλ, κατά το ότι περιπλανιόνταν σε μεγάλες ομάδες, είχαν όλοι μεταξύ τους ικανοποιητική ανταλλαγή πληροφοριών, η κάθε τους καινοτομία γινόταν κτήμα όλων των ομάδων: η ύφανση, η χρήση της βελόνας ραψίματος, και οι συναφείς νέες τεχνικές ψαρέματος, στεγανοποίησης των πρόχειρων σκηνών διαμονής τους. Και το κυριότερο, η ανάπτυξη ενός είδους κοινωνικής αλληλεγγύης, κατά συμπερασμό.
Αλλά, από τη δημιουργία των πρώτων πόλεων-κρατών οι Homo Sapiens Sapiens αντιμετωπίζουν ως τον μεγαλύτερό τους εχθρό άλλες πόλεις-κράτη ομοεθνείς τους και Homo Sapiens Sapiens. Το νέο είδος σκέψης που καθορίζει για 6 και παραπάνω χιλιάδες χρόνια τώρα, το συμφέρον της καθεμιάς πόλεως-κράτους και γενικώς κάθε είδους κρατικού σχηματισμού, θα μπορούσε να το ονομάσομε επαρχιακή σκέψη. Ενώ κατά την προϊστορική τους περίοδο οι Homo Sapiens συνεργάζονται μεταξύ τους ως «καλοί συγγενείς», που δημιουργούν για όλους τους πληθυσμούς των εκτεταμένων ομάδων συνθήκες αλληλεγγύης και κοινωνικής σταθερότητας, κατά την 4η χιλιετία βρίσκονται μεταξύ τους άσπονδοι εχθροί, υπό την κυριαρχία της επαρχιακής σκέψης.
Θα ήταν πολύ μεγάλο βήμα της ανθρώπινης ευφυΐας αν μπορούσε κατά τι να αντιληφθεί τη σημασία της παρουσίας της επαρχιακής σκέψης και το γιατί περνάει απαρατήρητη για 6 και παραπάνω χιλιάδες χρόνια, ενώ είναι αυτή που καθορίζει όλες τις πάγιες συμπεριφορές του ανθρωπίνου όντος στον πλανήτη Γη. Δηλαδή εν ολίγοις καθορίζει το συμφέρον και τους τρόπους υπεράσπισης αυτού του συμφέροντος του κάθε κράτους και του κάθε συνασπισμού κρατών, με διάφορους τρόπους που ανάμεσά τους συμπεριλαμβάνονται η διπλωματία και η πειθώ δια του λόγου μέχρι και της «πειθούς» δια των όπλων και των ατελεύτητων πολέμων.
Μπορεί αυτό που συμβαίνει στις μέρες μας να φαντάζει ειδεχθές ή αδιάφορο ή ανεξήγητο. Δεν αποτελεί όμως παρά το φυσιολογικό αποτέλεσμα της απολύτως κυρίαρχης στις μέρες μας επαρχιακής σκέψης. Αν μπορούσε να καταστεί κατανοητό, έστω και σε μικρό βαθμό, τι είναι επαρχιακή σκέψη, ο κόσμος θα είχε πάψει τουλάχιστον να απορεί για το τι είναι αυτό το «μυστήριο» που μας συμβαίνει καθημερινά. Και η ανθρωπότητα θα είχε πραγματοποιήσει ένα πρώτο τουλάχιστον βήμα προόδου.
Αλλά ζούμε στο χρονικό σημείο που η επαρχιακή σκέψη έχει χάσει παντελώς τη δημιουργική της δύναμη και το μόνο που μπορεί πλέον να προσφέρει είναι η επιτάχυνση της κατάρρευσης αυτού που αποκαλούμε σύγχρονό μας πολιτισμό γεγονός που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια και στον αφανισμό των σημερινών 8,5 και παραπάνω δισεκατομμυρίων κατοίκων του πλανήτη.
Οι καταρρεύσεις πολιτισμών, μέχρι και των πολύ κοντινών μας ημερών, υπήρξαν όλες τοπικές καταρρεύσεις. Δηλαδή κατέρρεε ένας πολιτισμός αλλά έμενε πάντα η δυνατότητα της δημιουργίας ενός νέου πολιτισμού, σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, αλλά με πρωταγωνιστή πάντα την επαρχιακή σκέψη. Για τις μέρες που ζούμε τα πράγματα έχουν αλλάξει παντελώς: Η αναμενόμενη κατάρρευση δεν θα είναι τοπική, θα είναι καθολική. Με την παραπάνω άποψη συμφωνεί και ο σύγχρονός μας μελετητής των καταρρεύσεων των πολιτισμών Jared Diamond (Τζάρεντ Ντάιαμοντ) στο βιβλίο του «Κατάρρευση: Πώς οι κοινωνίες επιλέγουν να αποτύχουν ή να επιτύχουν». «Στην εισαγωγή τούτου του κεφαλαίου αναγνώρισα ότι υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ του αρχαίου και του σύγχρονου κόσμου. Οι διαφορές που ανέφερα στη συνέχεια -ο σημερινός μεγαλύτερος πληθυσμός, η ισχυρότερη καταστροφική τεχνολογία και η σημερινή αλληλεξάρτηση, η οποία θέτει τον κίνδυνο μάλλον καθολικής παρά τοπικής κατάρρευσης- φαίνεται ίσως ότι υποδηλώνει μία απαισιόδοξη προοπτική. Εάν οι κάτοικοι του Νησιού του Πάσχα δεν μπόρεσαν να λύσουν τα πιο ήπια τοπικά προβλήματά τους στο παρελθόν, πώς μπορεί ο σύγχρονος κόσμος να ελπίζει ότι θα λύσει τα μεγάλα παγκόσμια προβλήματά του;» (σ. 636)
Τα μαθηματικά μοντέλα μπορούν σήμερα να μας προσφέρουν εναργέστερη εικόνα αυτών που έχουν συμβεί στο παρελθόν, αυτών που ζούμε εμείς στο παρόν και αυτών που έρχονται.
Αλλά ποια είναι και πώς διαμορφώνεται η σημερινή «πραγματικότητα»; Η ανθρωπότητα βρίσκεται υπό το κράτος της κυριαρχίας της επαρχιακής σκέψης και στα πρόθυρα μιας καθολικής κατάρρευσης του πολιτισμού μας. Οι ασταμάτητοι πόλεμοι επιταχύνουν αυτή την επερχόμενη, χωρίς αναστολή, κατάρρευση. Ας σημειώσομε στο σημείο αυτό ότι όλες οι τοπικές καταρρεύσεις πολιτισμών υπήρξαν οδυνηρές άκρως για τους ανθρώπους που τις έζησαν. Η επερχόμενη καθολική κατάρρευση θα είναι και ο τελικός αφανισμός για τον Homo Sapiens Sapiens. Η αναγκαία γνώση της πραγματικότητας δεν αφορά μόνο τους πολιτικώς «ιθύνοντες» των ισχυρών κρατών του κόσμου, αλλά και τα 8,5 δισεκατομμύρια κατοίκους του πλανήτη. Τα κρίσιμα ή τα πολύ κρίσιμα σημεία είναι δύο: α. Η αποτροπή της γενικής κατάρρευσης και β. Οι πολιτικές αποφάσεις που θα ληφθούν κατά τη φάση «αυτοματοποίησης» της παραγωγής.
Εάν ξεπεραστεί η μέγιστη απειλή της παγκόσμιας κατάρρευσης του πολιτισμού, τότε τα πράγματα γίνονται πολύ πιο αισιόδοξα για τον Homo Sapiens Sapiens. Οι δυνάμεις της ανθρωπότητας επαυξάνονται στο έπακρο όχι μόνο για την αντιμετώπιση των κάθε είδους θανατηφόρων ασθενειών και πανδημιών, αλλά και των κάθε είδους -ασύγκριτης καταστροφικότητας- κλιματικών αλλαγών. Αν οι σημερινοί πολιτικοί «ιθύνοντες» της ανθρωπότητας μπορούσε να συνειδητοποιήσουν τη δυστυχία των ανθρώπων που καθημερινά προσβάλλονται από ανίατες ασθένειες, δεν θα αποφάσιζαν ενδεχομένως τη συνέχεια του οποιουδήποτε πολέμου.
Η διαφυγή της ανθρωπότητας από όλες τις παραπάνω, απλώς αναφερθείσες, οδυνηρές καταστάσεις, μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την εξισορρόπηση της «πνέουσας τα λοίσθια» επαρχιακής σκέψης με μία «διευρυμένη σκέψη», που απεργάζεται και κάτι από το παγκόσμιο κοινό συμφέρον. Η πραγμάτωση αυτού του σπουδαίου εγχειρήματος της «διευρυμένης σκέψης» παραμένει ανοιχτό ζήτημα για όλους τους κατοίκους του πλανήτη. Εάν δεν πάρει υπόσταση πολιτική η διευρυμένη σκέψη τότε απομένει ως μόνη βεβαιότητα η κατάρρευση του παγκόσμιου πολιτισμού και ο αφανισμός του Homo sapiens sapiens. Εάν όμως επιτευχθεί με την παγκόσμια συνεργασία και τη συμμετοχή των παλαιότερων και των νεότερων γενεών, τότε η επιβίωση του Homo sapiens sapiens μετουσιώνεται σε βεβαιότητα και οι δρόμοι του διαστήματος παραμένουν ανοιχτοί για τον άνθρωπο.
