Μία περίπτωση απεργοσπασίας στη Λευκάδα το 1952 με τη βούλα της Χωροφυλακής
Το 1952, στο μετεμφυλιακό πολιτικό και νομικό πλαίσιο της Ελλάδας (με το Σύνταγμα του 1952 να τίθεται σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1952, ενώ εξακολουθούσαν να ισχύουν έκτακτα μετεμφυλιακά μέτρα ασφαλείας όπως ο Α.Ν. 509/1947), η αντιμετώπιση των απεργιών και της απεργοσπασίας ήταν ριζικά διαφορετική από τη σημερινή προστασία του ν. 1264/1982.
Ο εργοδότης είχε το ελεύθερο δικαίωμα να προσλάβει απεργοσπάστες («αντικαταστάτες») ή να χρησιμοποιήσει όσους εργαζόμενους δεν απεργούσαν, προκειμένου να συνεχιστεί κανονικά η λειτουργία της επιχείρησης.
Στην επαρχία (όπως στη Λευκάδα και στην υπόλοιπη περιφέρεια), όπου την αστυνόμευση είχε η Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή, ο ρόλος της κατά τη διάρκεια των απεργιών ήταν κεντρικός. Στο κλίμα του 1952, οι απεργίες αντιμετωπίζονταν από τις αρχές ασφαλείας πρωτίστως ως «πολιτικός κίνδυνος» και υποκίνηση από παράνομους μηχανισμούς (υπό το πρίσμα του Α.Ν. 509/1947). Οι διοικήσεις των κατά τόπους Υποδιοικήσεων Χωροφυλακής τηρούσαν αναλυτικά δελτία για τα σωματεία, κατέγραφαν τους «πρωταίτιους» των απεργιών και παρείχαν πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων.
Τα δύο επισυναπτόμενα αρχειακά τεκμήρια αποτελούν μια ζωντανή επιβεβαίωση όσων αναφέρθηκαν προηγουμένως για το εργασιακό καθεστώς του 1952, την απεργοσπασία και τον θεσμικό ρόλο της Χωροφυλακής στην επαρχία.
Τι καταγράφουν τα δύο έγγραφα (Μεταγραφή & Περιεχόμενο)
Έγγραφο 1ο: Η «άδεια» απεργοσπασίας από τη Χωροφυλακή
Πρόκειται για επίσημο χειρόγραφο έγγραφο του Αστυνομικού Τμήματος Λευκάδος (Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή, όπως φαίνεται στη στρογγυλή σφραγίδα με το στέμμα), απευθυνόμενο «Προς το Σωματείον Εργατών Λιμένος – Ενταύθα»:
«Έχομεν την τιμήν να γνωρίσωμεν υμίν ότι κατόπιν προφορικής αιτήσεως του Ε.Θ., αρτοποιού και του εργάτου λιμένος Ξ.Θ., επετρέψαμεν εις τον ανωτέρω, όπως εργασθή ως αρτοποιός εις το αρτοποιείον του Ε.Θ. εφ’ όσον διαρκεί η απεργία των αρτεργατών.»
«Εν Λευκάδι τη 23 Μαΐου 1952 – Ο Διοικητής του Τμήματος [Υπογραφή]»
Έγγραφο 2ο: Η αντίδραση του Εργατικού Κέντρου Λευκάδος
Την ίδια ακριβώς ημέρα (23-5-1952, αρ. πρωτ. εξερχ. 298), το Εργατικόν Κέντρον Λευκάδος (Τμήμα Γ.Σ.Ε.Ε.) αποστέλλει έγγραφο προς το ίδιο σωματείο («Προς το Σωματείον Φορτωτών Λιμένος Ενταύθα»):
«Συνάδελφοι, ως επληροφορήθημεν ο συνάδελφος Ξ.Θ. πρόκειται να εργασθή ως αρτεργάτης εις το αρτοποιείον Ε.Θ., και επειδή οι συνάδελφοι αρτεργάται ευρίσκονται εις απεργίαν διαρκείας, καλόν θα ήτο να καλέσετε τούτον και του συστήσετε ότι η πράξις του θεωρείται αντεργατική.»
«Με Συναδελφικούς Χαιρετισμούς – Ο Πρόεδρος [Υπογραφή] / Ο Γεν. Γραμματεύς [Υπογραφή]»
Το πρώτο έγγραφο αποτυπώνει με τον πιο γλαφυρό τρόπο πώς λειτουργούσε το κράτος το 1952. Σε μια απεργία διαρκείας των αρτεργατών της Λευκάδας, ο φούρναρης (Ε.Θ.) ζητά προφορικά από τον Διοικητή του Αστυνομικού Τμήματος να επιτραπεί στον συγγενή του (Ξ.Θ., που ήταν εργάτης λιμένος) να μπει στον φούρνο να δουλέψει στη θέση των απεργών. Η Χωροφυλακή όχι μόνο δεν εμποδίζει την απεργοσπασία, αλλά εκδίδει επίσημη έγγραφη άδεια και την κοινοποιεί στο Σωματείο Λιμενεργατών, λειτουργώντας ως εγγυητής του δικαιώματος στην εργασία (και στην πράξη της απεργοσπασίας) και προειδοποιώντας έμμεσα το σωματείο να μην παρέμβει.
Το 1952, το ψωμί ήταν το βασικότερο είδος επιβίωσης. Οι απεργίες των αρτεργατών θεωρούνταν από τις αρχές «ευαίσθητες» για τη δημόσια τάξη, γι΄ αυτό και η Αστυνομία έσπευδε να καλύψει τα κενά παραγωγής επιτρέποντας σε συγγενικά ή εξωτερικά πρόσωπα να αντικαταστήσουν τους απεργούς.
Αξιοπρόσεκτο είναι το εξαιρετικά προσεκτικό και ήπιο ύφος του Εργατικού Κέντρου Λευκάδος στο δεύτερο έγγραφο. Σε μια εποχή όπου η παρεμπόδιση της εργασίας σήμαινε αυτόφωρο και ποινικές διώξεις (και ενώ η Χωροφυλακή είχε ήδη δώσει επίσημη άδεια στον εργάτη), το Εργατικό Κέντρο δεν μπορεί να εμποδίσει δυναμικά τον εργάτη. Περιορίζεται στο να ζητήσει από το Σωματείο του να τον καλέσει και να του κάνει σύσταση ότι η πράξη του θεωρείται «αντεργατική» — ασκώντας δηλαδή την ύστατη ηθική και συναδελφική πίεση εντός του εργατικού κινήματος.
Τα έγγραφα δείχνουν επίσης τη στενή διασύνδεση των σωματείων της μικρής κοινωνίας της Λευκάδας: οι αρτεργάτες απεργούν, ένας λιμενεργάτης πάει να δουλέψει στον φούρνο, η Χωροφυλακή ενημερώνει το Σωματείο Λιμένος για να τον καλύψει θεσμικά, και το Εργατικό Κέντρο παρεμβαίνει στο ίδιο σωματείο για να προστατεύσει την απεργία των αρτεργατών.
Στο πολιτικό κλίμα του 1952 (υπό την κυβέρνηση Πλαστήρα – Βενιζέλου αρχικά και του Αλέξανδρου Παπάγου από τον Νοέμβριο), οι απεργίες σε βασικά είδη διατροφής αντιμετωπίζονταν συχνά με μέτρα επιστράτευσης ή χρήση στρατιωτικών φούρνων ώστε να μην υπάρξει έλλειψη ψωμιού στην αγορά.







































































