Οι τύμβοι του Νυδριού: Οι σημαντικότεροι της Ελλάδας, αλλά ακόμη μη επισκέψιμοι

Οι προϊστορικοί τύμβοι στο Στενό του Νυδριού

Το νησί της Λευκάδας διαθέτει πλούσια και ιδιαίτερα σημαντική αρχαιολογική κληρονομιά. Παρ’ όλα αυτά, αν εξαιρέσει κανείς το Κάστρο της Αγίας Μαύρας, οι περισσότεροι αρχαιολογικοί χώροι του νησιού παραμένουν μέχρι και σήμερα στην αφάνεια, μακριά από το ενδιαφέρον και την πρόσβαση του κοινού.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι προϊστορικοί τύμβοι στο Στενό του Νυδριού, οι οποίοι είχαν αναδειχθεί ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα από τον σπουδαίο Γερμανό αρχαιολόγο Wilhelm Dörpfeld. Η σημασία τους, μάλιστα, αναγνωρίστηκε διεθνώς, καθώς ο μεγάλος Έλληνας αρχαιολόγος Μανώλης Ανδρόνικος, σε άρθρο του στο περιοδικό Αρχαιολογικόν Δελτίον (τόμος 17, 1961/62, Μελέται – Μέρος Α΄) με τίτλο «Ελληνικά επιτάφια μνημεία», τους χαρακτήριζε «ως τους πλέον σημαντικούς κυκλικούς τύμβους ολοκλήρου της Ελλάδος».

Από τις εργασίες ανάδειξης των Τύμβων στο Νυδρί

Κι όμως, παρά το επιστημονικό τους βάρος, ο χώρος παραμένει μη επισκέψιμος. Είναι ενδεικτικό ότι πριν από περίπου 14 χρόνια το Υπουργείο Πολιτισμού προχώρησε σε έργο ανάδειξης των τύμβων, με προϋπολογισμό 180.000 ευρώ, ενταγμένο στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δυτικής Ελλάδας, Πελοποννήσου και Ιονίων Νήσων. Στο πλαίσιο του έργου είχαν πραγματοποιηθεί στερεωτικές εργασίες στα δομικά στοιχεία των μνημείων, αποστραγγιστικές παρεμβάσεις, αντικατάσταση της περίφραξης, ενώ είχαν τοποθετηθεί ακόμη και φυλάκιο και παγκάκια για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών.

Από τις εργασίες ανάδειξης των Τύμβων στο Νυδρί

Παρά ταύτα, δεκατέσσερα χρόνια μετά, ο αρχαιολογικός χώρος παραμένει κλειστός. Οι επισκέπτες και οι διερχόμενοι μπορούν να τον αντικρίζουν μόνο εξ αποστάσεως, από τον περιφερειακό δρόμο, γεγονός που όχι μόνο υποβαθμίζει την πολιτιστική αξία του μνημείου, αλλά εγκυμονεί και κινδύνους για τη σωματική τους ακεραιότητα.

Το ερώτημα που τίθεται εύλογα είναι γιατί ένας τόσο σημαντικός αρχαιολογικός χώρος, διεθνώς αναγνωρισμένος και ήδη χρηματοδοτημένος για την ανάδειξή του, παραμένει μέχρι σήμερα κλειστός για το κοινό, στερώντας από τη Λευκάδα ένα ακόμη ισχυρό πολιτιστικό και αναπτυξιακό πλεονέκτημα. Υπάρχει κάποιος να απαντήσει;

Παραθέτουμε τέλος ένα μέρος από το άρθρο του Μανώλη Ανδρόνικου που αναφέρεται στους ταφικούς τύμβους που είχε ανασκάψει ο Dörpfeld:

«Η παλαιοτέρα μορφή έπιταφίου κατασκευής, τήν όποιαν ευρίσκομεν εις τόν έλληνικόν χώρον, είναι ο τύμβος. Μολονότι σύστασις του τύμβου είναι τοιαύτη, ώστε εύκολος καθίσταται πλήρης έξαφάνισίς του μετά πάροδον ώρισμένου χρονικού διαστήματος, εάν δέν συνέχη τό χώμα εσωτερικός σκελετός έκ λίθων, εν τούτοις μέγας σχετικώς άριθμός τύμβων διετήρήθη καί εις τήν Ελλάδα, όπως καί εις πλείστας άλλας περιοχάς τής Εύρώπης. Οί παλαιότεροι ταφικοί τύμβοι, τούς όποιους γνωρίζομεν έν Έλλάδι, είναι οί τύμβοι τής Λευκάδος.

Οι κυκλικοί τύμβοι R1 έως R7 από δυτικά στο Στενό του Νυδριού

Εις τήν θέσιν Νυδρί τής νήσου ταύτης ο Doerpfeld άνέσκαψε 33 τάφους, οί όποιοι χρονολογούνται εις τό τέλος τής πρωτοελλαδικής έποχής, δηλαδή περί τό 2000 π.Χ. καί άποτελοϋν τούς πλέον σημαντικούς κυκλικούς τύμβους ολοκλήρου τής Ελλάδος¹. Τό μέγεθος των ποικίλλει· o μικρότερος (R 27) έχει διάμετρον 2,70 μ. καί ο μεγαλύτερος (R26) 9,60 μ., άλλά τών περισσοτέρων η διάμετρος κυμαίνεται μεταξύ 4,50 μ. καί 5 μ. Οί τύμβοι ούτοι είναι έπιβλητικά έπιτάφια μνημεία καί ένισχύουν τήν άποψιν, ότι ο τύμβος άπετέλεσεν άπό τών παλαιοτάτων ήδη χρόνων σπουδαίαν έπιτάφιον κατασκευήν, σκοπούσαν όχι μόνον εις τήν έξασφάλισιν του τάφου, ώς θά ήδύνατο νά ύποθέση τις διά τούς χθαμαλούς έκ χώματος τυμβίσκους, άλλά καί εις τήν δημιουργίαν «τηλεφανούς σήματος» μέ καλλιτεχνικάς πράγματι άξιώσεις, τό όποιον όχι μόνον εις τούς οικείους του νεκρού, άλλά καί εις τούς «όψιγόνους άνθρώπους» θά έδείκνυε μακρόθεν τόν τάφον «άνδρός πάλαι κατατεθνηώτος».

Οι λίθινοι κυκλικοί περίβολοι των τύμβων R12, R1 και R3

Τούτο μαρτυρεί η έπιμελής καί καλαίσθητος κατασκευή των. Η βάσις των είναι λιθίνη, σχηματίζει κανονικόν κύκλον καί εις τόν καλύτερον διατηρούμενον τύμβον R 12 φθάνει εις ύψος τά 0,60 μ. Έξωτερικώς άποτελεΐται από λευκούς, πλατείς άσβεστολίθους, ένώ τό εσωτερικόν του κύκλου είναι πλήρες άπό αργούς λίθους, οί όποιοι αφήνουν κενόν μόνον τόν χώρον τής ταφής, όπου σχηματίζεται λάκκος έν είδει θαλάμου. Η έκ χώματος έπίχωσις τοΰ τύμβου δέν εύρέθη, αλλά ούδεμία χωρεί αμφιβολία, ότι η λιθίνη αύτή κατασκευή άπετέλει άπλώς τήν βάσιν του ταφικού τύμβου. Ο Doerpfeld μάλιστα ύποθέτει, ότι επί τής κορυφής του τύμβου ύπήρχον στήλαι λίθιναι καί ξύλιναι, αί όποΐαι κατεστράφησαν μέ τήν πάροδον τών χρόνων (Πίν. 81).

Οί τάφοι ούτοι έχαρακτηρίσθησαν υπό του άνασκαφέως «βασιλικοί», άλλά ούδέν στοιχείον άποδεικτικόν τοϋ χαρακτηρισμού υπάρχει, πλήν, ίσως, τής έξαιρετικώς καλής κατασκευής των.

Ο τύμβος του Σκάρου S με κιβωτιόσχημους τάφους από λίθινες πλάκες

Έτερος τύμβος, ο τύμβος τοΰ Σκάρου (S), φαίνεται, ότι συνεχίζει τήν παράδοσιν τών «βασιλικών τάφων» του Νυδριού, άλλά η κατασκευή του είναι έμφανώς άπλουστέρα καί όλιγώτερον δαπανηρά². H λιθίνη κρηπίς, έντός τής όποιας εύρέθησαν 13 τάφοι, είχεν επίσης σχήμα κανονικοΰ κύκλου διαμέτρου 12,10 μ. Η κρηπίς αύτη άποτελεϊται έκ μιας στρώσεως θεμελίου (Fundamentschicht), επί τής όποιας στηρίζονται δύο σειραί (τόσαι τουλάχιστον σώζονται) άργών λίθων. Τό αρχικόν ύψος τοϋ κρηπιδώματος τούτου ούδαμού σωζεται, άλλά δέν ήδύνατο νά ύπερβαίνη τό 1 μ. Ο τοίχος τής κρηπίδος έξωτερικώς μέν είχε λίθους μεγάλους, έσωτερικώς δέ μικροτέρους· μεταξύ τών δύο τούτων τοιχωμάτων έμενε κενόν, πληρούμενον διά μικρών λίθων καί χώματος. Εις τό έσωτερικόν του κυκλικου χώρου δέν ύπήρχον, ώς είς τούς 33 τάφους του Νυδριού, λίθοι, άλλά έντός τοϋ άπομένοντος έλευθέρου χώρου εϊχον κατασκευασθή οί 13 τάφοι, έκ τεσσάρων μεγάλων πλακών έκαστος, καλυπτομένων ύπό άλλων μικροτέρων πλακών³.

H λιθίνη κρηπίς ήτο όρατή έξωθεν καί έπ’ αυτής είχε χυθή τό χώμα τοΰ τύμβου⁴. O Doerpfeld υποθέτει, ότι καί είς τόν τύμβον τούτον ύπήρχον μία καί περισσότεροι (ίσως 13) στήλαι· πιστεύει μάλιστα ότι αί στήλαι ήσαν ξύλιναι, διότι, λέγει, έάν ήσαν λίθιναι θά είχον περισωθή. Μολονότι γνώμη αύτη είναι πιθανή, δυνάμεθα έν τούτοις νά παρατηρήσωμεν ότι o άφανισμός τών στηλών δικαιολογείται καί άν ακόμη αύται ήσαν λίθιναι.

Ο «οικογενειακός τάφος» (F) του Στενού με κιβωτιόσχημους τάφους

Τρίτος «οικογενειακός τάφος» (F) του Στενού είχε σχήμα όρθογώνιον μέ δευτέραν μικροτέραν όρθογώνιον έξοχήν είς τήν ΝΔ γωνίαν του (9,20 X 4,70 μ. τό μεγαλύτερον όρθογώνιον, 2,38 X 2,98 μ. μικροτέρα έξοχή⁵. Καί ο τάφος ούτος είχε λίθινον περίβολον λίαν έπιμελούς κατασκευής, θεμελιούμενον έπί όρθογωνίων πλακών πάχους 0,09-0,13 μ. καί ύψους 0,50 μ. Αί πλάκες αύται άπετέλουν τρόπον τινά τούς όρθοστάτας τοϋ τοίχου καί, ένώ έστηρίζοντο είς τό έδαφος άκανονίστως, έσχημάτιζον έν τούτοις έντελώς όριζοντίαν έπιφάνειαν είς τό άνω μέρος, έπί τής όποιας ήδράζοντο τρεις τέσσαρες στρώσεις οριζοντίων πλακών πλάτους 0,25 – 0,60 μ. πρός τό έσωτερικόν. Έντός του λίθινου τούτου περιβόλου ύπήρχον 10 τάφοι κατεσκευασμένοι ώς καί του τάφου S του Σκάρου έκ τεσσάρων λίθινων πλακών. O Doerpfeld ύποθέτει, ότι καί η όρθογώνιος αύτη κατασκευή έστήριζε τύμβον, έπί του όποιου ίσταντο στήλαι. Άλλά καί άν, λόγω τού σχήματος, άμφισβητηθή ύπαρξις τύμβου, υπάρχει τό βέβαιον στοιχείον τής υπέργειου ταφικής κατασκευής, η όποία μάλιστα μέ τό μέγεθος της καί τήν επιμέλειαν τής εργασίας της άποκτά μνημειακόν άληθώς χαρακτήρα (Πίν. 82 β).

Χάλκινα όπλα και εργαλεία από τους κυκλικούς τύμβους R

Οί δύο ούτοι τύμβοι τής Λευκάδος,του Σκάρου καί τού Στενού (S καί F), χρονολογούνται εις τήν μεσοελλαδικήν εποχήν⁶· O F μάλιστα, o οποίος είναι νεώτερος, όπως φαίνεται από τά άνευρεθέντα αγγεία, ίσως φθάνει εις τά τελευταία έτη τής περιόδου. Είναι άξιοσημείωτον, ότι εις τον τάφον F7 εύρέθη ιδιόμορφος αιχμή δόρατος⁷, ομοία προς τού IV καθέτου τάφου τού εσωτερικού περιβόλου των Μυκηνών, η όποία θεωρείται έλλαδικού τύπου καί κατά τον Wace αποτελεί ένα άκόμη κρίκον διά τήν σύνδεσιν τής Λευκάδος πρός τάς Μυκήνας⁸.

Σκελετός του κιβωτιόσχημου τάφου R 26 B

Όσον καί αν οί τύμβοι τής Λευκάδος αποτελούν διά τήν Ελλάδα τό χαρακτηριστικώτερον παράδειγμα τού είδους των καί έχουν ιδιαιτέραν σημασίαν διά τήν ιστορίαν τού έπιταφίου μνημείου, τόσον λόγω τής άρχαιότητος καί τού αριθμού των, όσον καί λόγω τής έπιμελούς λίθινης κατασκευής των, εν τούτοις θά άπετέλουν απλώς ένδιαφέρουσαν ιδιομορφίαν, εάν ήσαν οί μόνοι. ’Αλλά τοιούτόν τι δεν συμβαίνει. ’Αρκετοί τύμβοι, χρονολογούμενοι εις τήν μεσοελλαδικήν εποχήν, έχουν έρευνηθή εις διάφορα σημεία τής ήπειρωτικής Ελλάδος». […]

(Οι τελευταίες φωτογραφίες είναι από το σύγγραμμα ALT-ITHAKA (zweiter Band) του Wilhelm Dörpfeld).
_______________________________________

¹ R 1-33. Alt-Ithaka, σ. 217 κ.έ. Πίν. 10, 12, 13, Tabelle A, Beil. 35-44. Menghin-Matz, HdA, σ. 198 κ.έ. Είκ. 74. S. Benton, BSA 32 (1931/32) σ. 229-30. Wace, BSA 25, (1921 /23) σ. 124. O. Montelius, La Grece preclassique, σ. 185 κ.έ. Matz, Gnomon, 17 (1941) σ. 218-19. J. Wiesner, Grab und Jenseits, σ. 4 (άρ. 19), 44-50, 55, 59. AJA, 15 (1911) σ. 416 κ.έ.
² Dorpfeld, έ.ά. 207 κ.έ. Πίν. 14. Montelius, Grece pr. σ. 185 κ.έ., BSA 25 (1921 /23) σ. 124 κ.έ. 32 (1931/2) σ. 229 κ.έ. Wiesner, σ. 14 (άρ. 19), σ. 62 κ.έ.
³ Dörpfeld, έ.ά. σ. 209, Είκ. 15.
⁴ Dörpfeld, έ.ά. Πίν. 14.
⁵ Dörpfeld, έ.ά. σ. 214, Είκ. 16, Πίν. 15
⁶ Wiesner, ε.ά. Benton, έ.ά. Wace Ε.ά.
⁷ Dörpfeld, Ε.ά. Beil. 73, 6
⁸ Wace, BSA 25 (1921 /22) σ. 124. Όμοια Εχει εύρεθή καί είς Σέσκλον. Βλ. Χρ. Τσούντα, ΑΙ Προϊστορικοί Άκροπόλεις Διμηνίου καί Σέσκλου, Πίν. IV, 10. Wace-Thompson, Prehistoric Thessaly, σ. 68.
_______________________________________

* Ο αρχαιολόγος Μανώλης Ανδρόνικος (1919-1992) γεννήθηκε στην Προύσσα της M. Ασίας και στην Ελλάδα ήρθε το 1922. Σπούδασε στη Φιλοσοφική σχολή του ΑΠΘ και το 1941 διορίστηκε καθηγητής στο Διδυμότειχο. Το 1961 εκλέχτηκε τακτικός καθηγητής στην έδρα της Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ. H κορύφωση του επιστημονικού και ανασκαφικού έργου του ήρθε το Νοέμβριο του 1977, όταν αποκάλυψε τους βασιλικούς τάφους της Βεργίνας, την οποία ταύτισε με τις Αιγές, δηλαδή την πρωτεύουσα της Αρχαίας Μακεδονίας.