Ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Λευκάδας για τη μεγάλη Ελληνίστρια Μάργκαρετ Αλεξίου
Με αισθήματα συγκίνησης και τιμής ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Λευκάδας αποχαιρετά τη Μάργκαρετ Αλεξίου, εξέχουσα Ελληνίστρια, βυζαντινολόγο, μελετήτρια της νεοελληνικής λογοτεχνίας και του ελληνικού πολιτισμού, η οποία έφυγε από τη ζωή στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, από το σπίτι της στο Walmer του Kent (Αγγλία).
Ο θάνατός της σηματοδοτεί την απώλεια μιας από τις πλέον σημαντικές και επιδραστικές προσωπικότητες των Νεοελληνικών Σπουδών διεθνώς. Το Πανεπιστήμιο Harvard, όπου η Αλεξίου υπηρέτησε ως καθηγήτρια στην έδρα Νεοελληνικών Σπουδών “Γιώργος Σεφέρης”, (George Seferis Professor of Modern Greek Studies, διαδεχόμενη τον Γεώργιο Π. Σαββίδη), και καθηγήτρια Συγκριτικής Λογοτεχνίας, την αποχαιρέτησε ως μία από τις σημαντικότερες Ελληνίστριες των τελευταίων πενήντα χρόνων, υπογραμμίζοντας παράλληλα τη συμβολή της στη διαμόρφωση τριών γενεών μελετητών των Νεοελληνικών Σπουδών και συγγενών επιστημονικών πεδίων.
Η Μάργκαρετ Αλεξίου υπηρέτησε τα ελληνικά γράμματα με μια σπάνια συνδυαστική ματιά. Το ερευνητικό της έργο κινήθηκε ανάμεσα στη βυζαντινή και τη νεοελληνική λογοτεχνία, την προφορική παράδοση, το δημοτικό τραγούδι, τη λαϊκή ποίηση και τον ευρύτερο πολιτισμό του ελληνικού κόσμου. Η συμβολή της ήταν ουσιαστική στη διεύρυνση των ορίων των νεοελληνικών σπουδών, αναζητώντας τις σχέσεις, τις συνέχειες αλλά και τις μεταμορφώσεις που συνδέουν διαφορετικές ιστορικές εποχές και διαφορετικές μορφές ελληνικού λόγου.
Κεντρική θέση στην επιστημονική της διαδρομή κατέχει το εμβληματικό βιβλίο της «The Ritual Lament in Greek Tradition», που εκδόθηκε το 1974. Η μελέτη αυτή, η οποία επανεκδόθηκε το 2002 με νέα εισαγωγή, αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην προσέγγιση του τελετουργικού θρήνου και της ελληνικής παράδοσης. Σημειώνουμε ότι με βάση την αγγλική έκδοση του 2002, το έργο αυτό μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα με τίτλο: «Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση», και κυκλοφόρησε το 2008 (επιμέλεια και μετάφραση: Δημήτρης Γιατρομανωλάκης και Παναγιώτης Ροϊλός, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2008. Ο Ροϊλός είχε διαδεχτεί την Αλεξίου στο Harvard).
Η σημασία του έργου αυτού υπερβαίνει τα όρια μιας εξειδικευμένης φιλολογικής μελέτης. Ο θρήνος, το μοιρολόι και η τελετουργική έκφραση της απώλειας αντιμετωπίζονται ως φορείς γλώσσας, μνήμης, πολιτισμού και συλλογικής εμπειρίας. Μέσα από την έρευνα της Αλεξίου αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία εκφράζει τον πόνο, διατηρεί τη μνήμη των νεκρών και μετατρέπει την προσωπική απώλεια σε κοινό πολιτισμικό λόγο.
Η διάσταση αυτή του έργου της αποκτά για τον τόπο μας ιδιαίτερο συμβολικό βάρος. Η Λευκάδα διαθέτει μια πλούσια παράδοση προφορικού λόγου, δημοτικού τραγουδιού και λαϊκής ποίησης. Στη λευκαδίτικη και ευρύτερα στην επτανησιακή πολιτισμική παράδοση, το τραγούδι, ο θρήνος και η προφορική μνήμη αποτελούν τρόπους με τους οποίους η κοινότητα διασώζει την εμπειρία και την ιστορία της. Έτσι, η επιστημονική ματιά της Αλεξίου πάνω στον θρήνο και την προφορική παράδοση μάς αφορά όχι μόνον ως φιλολόγους, αλλά και ως φορείς μιας ζωντανής τοπικής πολιτισμικής μνήμης, που θα πρέπει να περάσει στις γενιές που ακολουθούν.
Ιδιαίτερη αξία έχει και η αντίληψη της Αλεξίου για την ελληνική γραμματεία. Η μελετήτρια δεν αντιμετώπισε τις διαφορετικές περιόδους του ελληνικού πολιτισμού ως στεγανά διαχωρισμένα κεφάλαια. Αντίθετα, προσπάθησε να θεμελιώσει τη συνέχεια και τον μετασχηματισμό, αναζητώντας τις γέφυρες ανάμεσα στο Βυζάντιο και στη νεότερη Ελλάδα, ανάμεσα στη λόγια και την προφορική παράδοση, ανάμεσα στη γραπτή λογοτεχνία και στις μορφές λαϊκής έκφρασης.
Αυτή ακριβώς η οπτική προσέδωσε στο έργο της ιδιαίτερη δυναμική και πρωτοτυπία. Η ελληνική γραμματεία εμφανίζεται μέσα από τη σκέψη της ως ένας ζωντανός οργανισμός, μέσα στον οποίο παλαιότερες μορφές, μοτίβα και τρόποι έκφρασης μετασχηματίζονται και επανεμφανίζονται σε νέες ιστορικές και λογοτεχνικές συνθήκες μέχρι σήμερα.
Η συμβολή της, επομένως, δεν υπήρξε μόνον ερευνητική. Υπήρξε βαθιά παιδαγωγική και ακαδημαϊκή. Ως καθηγήτρια στο Harvard, η Αλεξίου διαμόρφωσε με τη διδασκαλία και την επιστημονική της παρουσία γενιές νεότερων ερευνητών. Η έδρα που κατείχε, με το όνομα του Γιώργου Σεφέρη, αποτελεί από μόνη της έναν συμβολικό κρίκο ανάμεσα στην ελληνική λογοτεχνία και τη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα. Από αυτή τη θέση η Αλεξίου συνέβαλε στην προβολή και την εμβάθυνση της μελέτης του ελληνικού πολιτισμού, υπηρετώντας την ελληνική γραμματεία με επιστημονική αυστηρότητα, συγκριτική προοπτική και βαθιά γνώση της παράδοσης.
Για τον φιλόλογο, τον εκπαιδευτικό, τους μαθητές που περνούν από τα δευτεροβάθμια σχολεία, η παρακαταθήκη της Μάργκαρετ Αλεξίου είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μας υπενθυμίζει ότι η φιλολογία δεν περιορίζεται στην ερμηνεία των κειμένων. Είναι ταυτόχρονα μελέτη της γλώσσας, της μνήμης, της κοινωνίας και του ανθρώπου. Είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε όχι μόνο τι λέει ένα κείμενο, αλλά και γιατί δημιουργήθηκε, πώς μεταδόθηκε, πώς μετασχηματίστηκε και ποια θέση εξακολουθεί να κατέχει στη συλλογική συνείδηση. Μας βοηθάει να ακούσουμε την ίδια τη φωνή των ανθρώπων στη λύπη και στη χαρά τους, στο γέλιο και στον θρήνο τους, στις καθημερινές και στις επίσημες τελετουργίες τους.
Σε μια εποχή κατά την οποία η σχέση των νεότερων γενεών με την παράδοση και τη γλώσσα μεταβάλλεται διαρκώς, ή υποχωρεί δραματικά ή και παραμορφωτικά εμπορευματοποιείται υποκύπτοντας στην εισβολή ενός παγκοσμιοποιημένου “αντιπολιτισμού”, η επιστημονική παρακαταθήκη της Αλεξίου μας καλεί να προσεγγίσουμε την παράδοση όχι ως ένα κλειστό και αμετάβλητο παρελθόν, αλλά ως ζωντανό πεδίο διαλόγου ανάμεσα στις γενιές, που έχουν ρίζες και συνέχεια.
Γι’αυτό το έργο της θα παραμένει ζωντανό: στα βιβλία και στις μελέτες της, στους ερευνητές που επηρεάστηκαν από τη σκέψη της, στις γενιές των φοιτητών που διδάχθηκαν από εκείνη και, κυρίως, στον ίδιο τον χώρο των νεοελληνικών σπουδών, τον οποίο υπηρέτησε με συνέπεια και πνευματική γενναιοδωρία. Και του οποίου οι φυσικοί διάδοχοι και κληρονόμοι είναι οι φιλόλογοι και οι μαθητές οι τωρινοί και εκείνοι οι πολλοί των επερχόμενων γενεών.
Ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Λευκάδας τιμώντας τη μνήμη της εξαίρετης “Ελληνίδας” Μάργκαρετ Αλεξίου και αναγνωρίζοντας την ανεκτίμητη παιδαγωγική και επιστημονική προσφορά της στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας, της λογοτεχνίας και του πολιτισμού, προσφέρεται να διοργανώσει ενημερωτικές εκδηλώσεις στα δευτεροβάθμια σχολεία, σε συνεργασία με τα ενδιαφερόμενα σχολεία, ώστε να γνωρίσουν οι μαθητές μας τη σημασία ενός πνευματικού πλούτου που μας περιβάλλει, και που τόσο σημαντικοί επιστήμονες σήμερα τον τιμούν με το έργο και το ήθος τους, αλλά δεν διαθέτουμε τις ευαίσθητες υποδοχές για να τον δεξιωθούμε. Και όμως τον έχει τόσο ανάγκη η απαγριωμένη, ανερμάτιστη εποχή μας!
Εκ μέρους του Δ.Σ. του Συνδέσμου Φιλολόγων Λευκάδας
Η Πρόεδρος
Βιβή Κοψιδά-Βρεττού
Η Γενική Γραμματέας
Παρασκευή Παππά
