Το Μητρώο της Αθωότητας: 33 Ψυχές «στου Πασά την Βρύση»

Σκέψεις μπροστά σε μια φωτογραφία

Της Χριστίνας Μιχαλά

Μια παλιά σχολική φωτογραφία δεν είναι ποτέ απλώς ένα στιγμιότυπο μιας εκδρομής. Είναι ένα μικρό, σιωπηλό παράθυρο σε μια ολόκληρη γενιά νέων ανθρώπων –  στα πρόσωπα, στις προσδοκίες και στις άγνωστες διαδρομές της ζωής τους. Στη φωτογραφία αυτή, τραβηγμένη στις 20 Μαΐου 1936 «στου Πασά την Βρύση» στη Νικιάνα Λευκάδας, βλέπουμε μια ομάδα μαθητών σε μια φαινομενικά ανέμελη στιγμή της νεότητας. Όμως το χειρόγραφο στο πίσω μέρος της εικόνας -εν είδει πνευματικής διαθήκης- αποκαλύπτει μια συγκλονιστική αλήθεια: είναι ένα «μητρώο μνήμης» που αρνείται να παραδοθεί στη λήθη.

Η Γεωγραφία των Προσώπων

Αυτό που καθιστά τη συγκεκριμένη φωτογραφία μοναδική δεν είναι το θέμα της, αλλά η σπουδή ενός μαθητή να διασώσει την ταυτότητα των συντρόφων του. Στο πίσω μέρος, με προσεκτικά γράμματα, καταγράφονται 33 ονόματα «ἐκ δεξιών προς τά  ἀριστερά», σημειώνοντας συνολικά 33 ψυχές.

Το «Πολυπολιτισμικό» Μωσαϊκό:

Επώνυμα που κουβαλούν την αλμύρα του Αιγαίου, τον πόνο της Μικρασίας και την πέτρα της Ηπείρου, της Κρήτης, της Πελοπονήσου. Καταλήξεις σε -ίδης και -άκης μαρτυρούν τον ερχομό των προσφύγων του ’22, ενώ ονόματα ηπειρωτικά και ιονικά μπλέκονται σε ένα μωσαϊκό κοινωνικής συνοχής. Ο δάσκαλος στέκει ως ο εγγυητής αυτής της ενότητας. Παιδιά που δεν ήξεραν ότι το πηλήκιο που κρατούσαν στο χέρι, σε λίγο θα γινόταν το κράνος του μετώπου.

Προσπάθεια Ταυτοποίησης:

Γ. Μιχαλιάνος, Γ. Μάσχας, Φερεντίνου, Ξενιού, Μινιάκη, Ρόκου, Πλατής, Τσαπέτας, Σαραντινός, Τσοτράκης, ἐγώ, πάνω μου Παλαβίδης, Σιακιάδης, Κώσταλος, Κονδής, Τσιμιδόπουλος, Τυσανουδάκης, Πρωτοπαππάς, Τσιχλής, Σπανωλιός, Ξυλάς, Κώτης, Σμυρνιούδης, Οργέτας, Ε. Φραγκάκης, Ζουννάρας, Φραγκάκης Δ. και δ…….Αυδής (;) (κάποια επίθετα δυσανάγνωστα).

Μετράμε 28 πρόσωπα…κάποια δεν φαίνονται ίσως γιατί η κορυφή έχει κοπεί, με το μαθητή με το 1 γραμμένο πάνω στο πουκάμισο να φαίνεται να είναι και ο ιδιοκτήτης της φωτογραφίας.

Η «Μικτή» Αθωότητα: Ένα Σπάνιο Τεκμήριο

Στο προσκήνιο, οι μαθήτριες. Καθισμένες με τις ποδιές και τους λευκούς γιακάδες τους. Το χειρόγραφο τις φέρνει στο φως με τα επώνυμά τους: Φερεντίνου, Ξενιού, Μινιάκη, Ρόκου.

Παρόλο που το 1936 η συνεκπαίδευση στα Γυμνάσια δεν ήταν ο κανόνας, υπήρχαν εξαιρέσεις στην επαρχία ή σε περιοχές με περιορισμένους πόρους, όπου οι ανάγκες επέβαλαν τη λειτουργία μικτών τάξεων (πχ έλλειψη ξεχωριστών υποδομών κλπ).

Παιδαγωγική Ευπρέπεια: Η διάταξη, με τα κορίτσια συγκεντρωμένα μπροστά, αντανακλά την αυστηρή δομή της εποχής, όπου η κοινή φοίτηση συνοδευόταν από σαφείς κανόνες τάξης και ευπρέπειας.

Οι Ηρωίδες του Αύριο: Οι νεαρές επώνυμες αντιπροσωπεύουν τη γυναίκα που σε λίγα χρόνια θα γινόταν η μάνα της Κατοχής, η αδελφή του φαντάρου και η ηρωίδα που θα κρατούσε όρθια τα σπίτια ή θα κοίταζε κατάματα το εκτελεστικό απόσπασμα.

Η Καταγραφή: Το γεγονός ότι ο μαθητής καταγράφει επώνυμα κοριτσιών (Φερεντίνου, κ.λπ.) δίπλα σε αυτά των αγοριών στο ίδιο «μητρώο», υποδηλώνει μια καθημερινή σχολική συνύπαρξη που υπερέβαινε τους τυπικούς διαχωρισμούς της εποχής.

Στην πραγματικότητα, η δικτατορία της 4ης Αυγούστου που ακολούθησε λίγους μήνες μετά τη λήψη της φωτογραφίας, ενίσχυσε τις συντηρητικές αντιλήψεις για τον διαχωρισμό των φύλων στην εκπαίδευση, κάνοντας στιγμιότυπα σαν αυτό ακόμα πιο σπάνια και πολύτιμα.

Ο Πρώτος Σταυρός

Όμως, η πιο σπαρακτική λεπτομέρεια είναι μια μεταγενέστερη σημείωση. Δίπλα στο επώνυμο Κώτης, ένας μικρός σταυρός και προσθετικά στο τέλος: «ο Κώτης ἀπέθανε τῷ 1938». Μόλις δύο χρόνια μετά το γέλιο της εκδρομής, η σκιά του θανάτου αγγίζει την τάξη.

Η Σκιά του «Επιταφίου»: Από τη Θεσσαλονίκη στη Δικτατορία

Είναι αδύνατον να κοιτάξεις αυτά τα πρόσωπα χωρίς να ανατριχιάσεις για το τι συνέβαινε γύρω τους. Μόλις έντεκα μέρες πριν, στις 9 Μαΐου 1936, η Θεσσαλονίκη βαφόταν στο αίμα. Η δολοφονία του καπνεργάτη Τάσου Τούση και ο θρήνος της μάνας του που ενέπνευσε τον «Επιτάφιο» του Ρίτσου ήταν η κραυγή μιας Ελλάδας που πονούσε. Κι ενώ ο Ρίτσος έγραφε «Γιέ μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου», η ιστορία ακόνιζε τα μαχαίρια της και η δικτατορία της 4ης Αυγούστου παραμόνευε..

«Ἐγώ, πάνω μου Παλαβίδης»

Αυτή η φράση ανάμεσα στα επώνυμα είναι η απόλυτη δήλωση ταυτότητας μέσα από την επαφή με τον άλλο. Ο ένας στήριζε τον άλλο..

Το Φως που δεν Έσβησε Ποτέ

Ο πλανόδιος φωτογράφος που έστησε την κάμερά του «στου Πασά την Βρύση», ζήτησε από τα παιδιά να μείνουν ακίνητα για λίγα δευτερόλεπτα. Αυτά τα δευτερόλεπτα έγιναν η αιωνιότητά τους. Στις 20 Μαΐου 1936, το νερό στη βρύση έτρεχε καθαρό. Οι μαθητές πίστευαν ότι το μέλλον τους ήταν σαν εκείνο το νερό: αστείρευτο. Δεν ήξεραν ότι ήταν μάρτυρες μιας Ελλάδας που δεν θα υπήρχε πια μετά τον Αύγουστο του ’36 και τον Οκτώβρη του ’40.

Επιτάφιος μιας Άνοιξης

Στου Πασά την Βρύση τριάντα τρία ονόματα, τριάντα τρεις ανάσες, έγιναν μελάνι στην πλάτη μιας φωτογραφίας για να μη τις σβήσει ο αγέρας της λήθης.

Με τα πηλίκια σφιχτά στα χέρια, κοίταζαν τον ήλιο του Μαΐου δίχως φόβο…δεν ήξεραν πως ο ίσκιος του Μεταξά μεγάλωνε πίσω απ΄ τα πλατάνια. Δεν ήξεραν πως στη Θεσσαλονίκη η μάνα του Τούση είχε ήδη αρχίσει να μοιρολογάει για την Ελάδα.

«Ἐγώ, πάνω μου Παλαβίδης»… Μια φράση-προσευχή για την ανθρώπινη ζεστασιά. Πριν ο Κώτης γίνει ο πρώτος σταυρός του ’38, ήταν απλώς παιδιά.

Παιδιά μιας Άνοιξης που έμεινε για πάντα μέσα σε μια φωτογραφία.

Σχόλιο: Η Σιωπηλή Συνομιλία

Αν μπορούσαμε να βάλουμε τις δύο φωτογραφίες -τη μάνα του Τούση και τη σχολική εκδρομή- τη μία δίπλα στην άλλη, θα βλέπαμε όλη την αλήθεια του ανθρώπινου πεπρωμένου. Η ζωή συνεχίζεται «στου Πασά την Βρύση» ενώ η Θεσσαλονίκη φλέγεται. ..Η τραγική ομορφιά της ύπαρξης. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να πηγαίνουν εκδρομές, να ερωτεύονται και να φωτογραφίζονται, ακόμα και όταν η Ιστορία ακονίζει τα μαχαίρια της.

Η Κατακλείδα: Η Σιωπή τους, η Φωνή μας

Αν κάτι πρέπει να μας αφήσει σκεπτικούς σήμερα, είναι η ευθύνη.

Τότε: Εκείνη η γενιά, «στου Πασά την Βρύση», δεν είχε τίποτα και είχε τα πάντα. Είχε το «εμείς», είχε το θάρρος να πιστεύει στην αθανασία της φιλίας. Ήταν παιδιά που μεγάλωσαν μέσα στη στέρηση, αλλά ήξεραν να στηρίζονται. Ήταν μια σωματική και ψυχική στήριξη, πριν η Ιστορία τούς αναγκάσει να αλλάξουν βίαια το σχολικό πηλήκιο με το κράνος του μετώπου.

Σήμερα: Εμείς ζούμε στην εποχή της απόλυτης εικόνας, αλλά της ελάχιστης μνήμης. Τραβάμε χιλιάδες φωτογραφίες που «πεθαίνουν» μέσα στα κινητά μας. Και η μνήμη δεν είναι νοσταλγία για το παλιό. Είναι η εξέγερση ενάντια στο εφήμερο. Είναι η υπόσχεση ότι δεν θα γίνουμε μια κοινωνία λωτοφάγων. Κοιτάξτε τους. Δεν είναι σκιές. Είναι το φως που τρεμοπαίζει ακόμα στη Βρύση του Πασά, περιμένοντας να το αναγνωρίσουμε. Ας μην προσπερνάμε αυτές τις φωτογραφίες. Είναι οι ρίζες μας.