«Σαν επιστήμονες κι όχι σαν έμποροι»: Σπάνιο ντοκουμέντο για την Υγεία στην Ελεύθερη Ελλάδα

Η Ειρήνη Νεδέλκου, κόρη του Γεώργιου Νεδέλκου, γιατρού και αντισυνταγματάρχη του Υγειονομικού του ΔΣΕ και της Βέρας Ρωμανίδου – Νεδέλκου, ανθυπολοχαγού της Νοσηλευτικής Υπηρεσίας, με ειδικότητα φαρμακοποιού, παρέδωσε στις ΚΟ Πρέβεζας και Λευκάδας του ΚΚΕ αντίγραφα από το ατομικό βιβλιάριο αξιωματικού του Γ. Νεδέλκου και την πρότασή του προς τον Πέτρο Κόκκαλη για την οργάνωση Λαϊκής Υγειονομικής Υπηρεσίας.

Μια ξεχωριστή και ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή σημάδεψε τη διήμερη επίσκεψη τιμής και μνήμης των Κομματικών Οργανώσεων Πρέβεζας και Λευκάδας του ΚΚΕ στον Γράμμο, αφιερωμένη στα 80 χρόνια από την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας.

Μόλις πληροφορήθηκε ότι οι Κομματικές Οργανώσεις θα πραγματοποιήσουν τη διήμερη επίσκεψη στον Γράμμο, η Ειρήνη Νεδέλκου ήρθε από τη Φλώρινα για να βρεθεί για πρώτη φορά στους τόπους όπου οι γονείς της έδωσαν τη δική τους μάχη μέσα από το Υγειονομικό του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και τη νοσοκομειούπολη του Γράμμου.

Μαζί της έφερε και παρέδωσε στις Κομματικές Οργανώσεις σπάνια αντίγραφα ιστορικών τεκμηρίων: Το ατομικό βιβλιάριο αξιωματικού του πατέρα της Γ. Νεδέλκου και την πρότασή του προς τον Πέτρο Κόκκαλη, υπουργό Υγιεινής της Πρώτης Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης της Ελεύθερης Ελλάδας, για την «Οργάνωση Λαϊκής Υγειονομικής Υπηρεσίας».

Το ντοκουμέντο δεν αποτελεί απλώς ένα προσωπικό κειμήλιο. Φωτίζει μια ιδιαίτερα σημαντική πλευρά της εποποιίας του ΔΣΕ: Την προσπάθεια να οργανωθεί η ζωή, η περίθαλψη, η πρόληψη, η Υγεία του λαού μέσα στις συνθήκες της ένοπλης ταξικής αναμέτρησης, με κριτήριο τις λαϊκές ανάγκες και όχι το κέρδος.

Γιατρός του ΔΣΕ, με πείρα από τη μάχη και την οργάνωση του Υγειονομικού
Ο Γεώργιος Νεδέλκος δεν ήταν ένας παρατηρητής που κατέγραφε από απόσταση σκέψεις για την Υγεία. Ήταν γιατρός του Υγειονομικού του ΔΣΕ, αντισυνταγματάρχης και πολιτικός επίτροπος. Το ατομικό βιβλιάριο αξιωματικού που παραδόθηκε καταγράφει τη συμμετοχή του σε εκστρατείες, μάχες και κρούσεις από το 1946 έως το 1948, σε περιοχές όπως η Φλώρινα, τα Χάσια, η Κόνιτσα, το Περιστέρι – Τζουμέρκα και τη Μουργκάνα.

Η πορεία αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος αν ιδωθεί μέσα στο συνολικό πλαίσιο της συγκρότησης του Υγειονομικού του ΔΣΕ. Από τα πρώτα πρόχειρα ιατρεία και αναρρωτήρια, με ελάχιστους γιατρούς, νοσηλευτικό προσωπικό και υλικά, μέχρι τα Κινητά Ορεινά Χειρουργεία, τις σχολές νοσοκόμων και τη νοσοκομειούπολη του Γράμμου, το Υγειονομικό του ΔΣΕ έδωσε μια διαρκή μάχη ενάντια στον θάνατο, μέσα σε συνθήκες απίστευτων ελλείψεων και σκληρών πολεμικών συγκρούσεων.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ωρίμαζαν σκέψεις, προτάσεις και συμπεράσματα για την οργάνωση μιας Υγειονομικής Υπηρεσίας που θα υπηρετούσε τις ανάγκες του λαού. Σε αυτήν ακριβώς τη γραμμή εντάσσεται και το κείμενο του Γ. Νεδέλκου.

Η πρόταση προς τον Πέτρο Κόκκαλη

Η συνοδευτική επιστολή του Γ. Νεδέλκου φέρει ημερομηνία 20 Γενάρη 1948. Απευθύνεται «προς τον Αξιότιμο Υπουργό της Υγιεινής της Πρώτης Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης της Ελεύθερης Ελλάδας, Συναγωνιστή Πέτρο Κόκκαλη».

Σε αυτήν ο Νεδέλκος χαιρετίζει τον σχηματισμό της Δημοκρατικής Κυβέρνησης, σημειώνοντας ότι είχε «βαθιά απήχηση» και ότι «ατσαλώνει την πίστη» για τη νίκη. Παράλληλα, θέτει στην κρίση του Κόκκαλη την πρόταση που έχει συντάξει για την οργάνωση της Λαϊκής Υγειονομικής Υπηρεσίας.

Το κυρίως κείμενο της πρότασης έχει ημερομηνία 30 Δεκέμβρη 1947 και τίτλο «Οργάνωση Λαϊκής Υγειονομικής Υπηρεσίας». Αφιερώνεται «σαν χαιρετιστήρια συμβολή στο έργο της Δημοκρατικής Κυβέρνησης της Ελεύθερης Ελλάδας».

Από τις πρώτες γραμμές, ο Νεδέλκος θέτει το ζήτημα καθαρά: «Στη χώρα μας, υγειονομική υπηρεσία οργανωμένη και ελεγχόμενη, με αποστολή να εξυπηρετεί τα πλατιά λαϊκά στρώματα, δεν υπήρχε ποτέ». Δεν περιορίζεται όμως σε μια τεχνική διαπίστωση. Προχωρά σε κοινωνική και ταξική κριτική για το πώς το εκμεταλλευτικό σύστημα σπρώχνει την ιατρική πράξη από την επιστήμη στο εμπόριο.

Με ιδιαίτερη δύναμη σημειώνει ότι οι ελεύθεροι επαγγελματίες γιατροί, «μέσ’ στην πορεία της σταδιοδρομίας τους», νιώθουν να τους πιέζει «το σάπιο πολιτικό – κοινωνικό – οικονομικό σύστημα» και να τους σπρώχνει προς την «επαγγελματική ρουτίνα». Περιγράφει πώς αρχίζει να γίνεται «αβαρία στην επιστημονική συνείδηση» και στη θέση της να θρονιάζεται «το εμπορικό πνεύμα», που μεταβάλλει την πρακτική εφαρμογή της επιστήμης «σ’ ένα κοινό εκμεταλλευτικό επάγγελμα».

Την ίδια ώρα ξεχωρίζει τους τίμιους, προοδευτικούς επιστήμονες, «συνειδητούς φορείς και θεράποντες της υγείας του λαού», πολλοί από τους οποίους πήραν μέρος στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και διώχθηκαν από το μετεμφυλιακό αστικό καθεστώς.

«Να δουλεύουν σαν επιστήμονες κι όχι σαν έμποροι»

Στο κέντρο της σκέψης του βρίσκεται η αντίθεση ανάμεσα στον γιατρό που υπηρετεί την υγεία του λαού και στον γιατρό που αναγκάζεται, μέσα στο καθεστώς της εκμετάλλευσης, να σκέφτεται και να δουλεύει ως έμπορος.

Γράφει χαρακτηριστικά:

«Τότες, επαγγελματικά κατοχυρωμένοι και οικονομικά εξασφαλισμένοι απ’ το ίδιο το κράτος, θα επιδοθούν απερίσπαστοι στην υγειονομική εξυπηρέτηση του λαού.

Τότες θα δουλεύουν σαν επιστήμονες κι όχι σαν έμποροι.

Τότε συμφέρον τους και μέριμνά τους θα είναι να έχουν τους ανθρώπους του τομέα τους υγιείς κι όχι άρρωστους».

Το απόσπασμα αυτό συμπυκνώνει και τη σημερινή επικαιρότητα του ντοκουμέντου. Ο Νεδέλκος δεν αντιμετωπίζει την Υγεία ως αγορά υπηρεσιών, ούτε τον γιατρό ως επαγγελματία που κυνηγά την «πελατεία». Τον θέλει κοινωνικά κατοχυρωμένο, απερίσπαστο από τον βιοποριστικό ανταγωνισμό, ενταγμένο σε οργανωμένη υπηρεσία, με καθήκον να προλαμβάνει, να θεραπεύει και να υπηρετεί τον λαό.

Ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για την Υγεία του λαού

Η πρόταση δεν μένει σε γενικές αρχές. Ξεδιπλώνει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο, προσαρμοσμένο στις ανάγκες και τις δυνατότητες της εποχής. Ο Νεδέλκος ξεκινά από τα μεγάλα προβλήματα της ελληνικής πραγματικότητας: Τη φυματίωση, την ελονοσία, τη μεγάλη νοσηρότητα, τη θνησιμότητα, την ανάγκη προστασίας της μητέρας, του παιδιού, του εργαζόμενου, του χωρικού.

Ορίζει ως διπλή αποστολή της Λαϊκής Υγειονομικής Υπηρεσίας την πρόληψη και τη θεραπεία: Από τη μία «να προλαβαίνει τις αρρώστιες, να προάγει και διατηρεί την υγεία του λαού», δηλαδή την Προληπτική Υγιεινή. Από την άλλη «να θεραπεύει τις αρρώστιες», δηλαδή τη Θεραπευτική με την πλατιά έννοια.

Ακολουθεί συγκεκριμένη ανάπτυξη για την Υγεία στο χωριό και στην πόλη. Στο χωριό δίνει βάρος στην εκλαΐκευση της υγιεινής, στην ατομική, οικογενειακή και κοινοτική υγιεινή, στην προστασία της μητρότητας, του νεογνού, του παιδιού και του εφήβου. Προτείνει καθοδήγηση του λαού με διαλέξεις, μπροσούρες, βιβλιαράκια, κινηματογράφο και πρακτική δουλειά από υγειονομικούς υπεύθυνους, επισκέπτριες αδελφές, τομεακούς γιατρούς και δασκάλους.

Ιδιαίτερη σημασία δίνει στην αντιμετώπιση της φυματίωσης και της ελονοσίας, στον εμβολιασμό, στα ατομικά βιβλιάρια υγείας, στην έγκαιρη θεραπεία των αρρώστων. Στην πόλη ζητά την εφαρμογή των ίδιων αρχών σε πιο ολοκληρωμένη μορφή: Στη συνοικία, στο εργοστάσιο, στα καταστήματα, στα εστιατόρια, στα σχολεία, στους χώρους μαζικής ζωής.

Αναλυτική είναι και η οργανωτική του πρόταση. Η Λαϊκή Υγειονομική Υπηρεσία πρέπει, σύμφωνα με το σχέδιό του, να είναι κλιμακωμένη από το χωριό μέχρι το κέντρο του κράτους. Στο χωριό προβλέπει υγειονομικό σταθμό και υγειονομικό υπεύθυνο. Σε ομάδες χωριών προβλέπει λαϊκό ιατρείο με γιατρό, φαρμακείο, απλό μικροβιολογικό εργαστήριο, θάλαμο νοσηλείας και επισκέπτρια αδελφή. Σε ανώτερα επίπεδα προβλέπει λαϊκά πολυϊατρεία, νοσοκομεία, θεραπευτήρια, ειδικότητες, σχολές νοσοκόμων και υγειονομικά συμβούλια.

Δεν πρόκειται για σκόρπιες σκέψεις. Πρόκειται για επεξεργασμένο σχέδιο λαϊκής οργάνωσης της Υγείας, που ξεκινά από το πιο μικρό κύτταρο, το χωριό, και φτάνει έως το υπουργείο. Ένα σχέδιο που συνδυάζει την πρόληψη με τη θεραπεία, την επιστημονική γνώση με την καθημερινή λαϊκή ανάγκη, την κοινωνική οργάνωση με την ευθύνη του κράτους.

Πολύτιμο τεκμήριο μιας μεγάλης ιστορικής προσπάθειας

Η παράδοση των αντιγράφων από την Ειρήνη Νεδέλκου προσθέτει ένα ακόμα πολύτιμο τεκμήριο στην προσπάθεια διάσωσης και ανάδειξης της ιστορικής μνήμης του ΔΣΕ. Ταυτόχρονα φωτίζει μια πλευρά που συχνά μένει πίσω από την εικόνα των μαχών: Την προσπάθεια του ΔΣΕ να οργανώσει μορφές λαϊκής εξουσίας και λαϊκής φροντίδας, ακόμα και μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Στους ίδιους τόπους όπου στήθηκαν χειρουργεία, αναρρωτήρια, σχολές νοσοκόμων, σταθμοί περίδεσης και νοσοκομεία μέσα στο βουνό, ένας γιατρός του ΔΣΕ κατέγραφε, ήδη από το 1947, μια πρόταση για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί η Υγεία στην Ελεύθερη Ελλάδα.

Και αυτό είναι που κάνει το ντοκουμέντο ξεχωριστό: Δεν μιλά μόνο για την περίθαλψη των τραυματιών του πολέμου. Μιλά για την Υγεία του λαού συνολικά. Για το παιδί, τη μάνα, τον εργάτη, τον αγρότη, τον άρρωστο, τον υγειονομικό. Για μια Υγεία οργανωμένη με επιστημονικό σχέδιο, κοινωνική ευθύνη και λαϊκό προσανατολισμό.

Για μια Υγεία όπου οι γιατροί θα δουλεύουν, όπως έγραφε ο Γεώργιος Νεδέλκος, «σαν επιστήμονες κι όχι σαν έμποροι».

(902.gr)