Αλώνισμα στο Άλατρο – Λαογραφική ανάλυση
Άλατρο
Ορεινό χωριό πάνω από τα Χαραδιάτικα, με 500μ. υψόμετρο. Για το όνομα του, ο Γιάννης Αθηνιώτης γράφει: «Καλέσανε κάποτε τον Οδυσσέα, το Βασιλιά τσ΄ Ιθάκης, να πάει να πολεμήσει μ΄ άλλους πολεμιστάδες. Δεν το ΄θελε. Για ν΄ αποφύγει κρύφτηκε εδώ.
Όμως τον ανακαλύψαν κι άρχισε να κάνει τον τρελό. Πονηρός όπως ήταν, κι έμεινε για τούτο ξακουστός, άρχισε να σπέρνει αλάτι στη γη. Εδώθε λένε πήρε το όνομα του το χωριό».
Η λέξη «Άλατρο» προέρχεται από το αρχαίο «αλετρεύω», εκτεταμένο τύπο του «αλέω» (=αλέθω). Η κύρια ασχολία των κατοίκων άλλωστε, ήταν η καλλιέργεια σιτηρών.
Για το χωριό υπάρχει αναφορά σε οθωμανική καταγραφή του 1563. Ήταν ένα από τα κεφαλοχώρια του νησιού, που σύμφωνα με την παράδοση είχε τόσες οικογένειες όσες και οι μέρες του χρόνου. Διέθετε Ειρηνοδικείο, δεκάδες εκκλησίες και σχολείο.
Το χωριό ήταν φημισμένο για το πολύ καλής ποιότητας νερό του. Σήμερα στο κέντρο του χωριού υπάρχει ακόμα η βρύση του και τρέχει νερό, ενώ από το 1680 άρχισαν να φτιάχνονται νερόμυλοι, το σύνολο 18, τρεις από τους οποίους λειτουργούσαν μέχρι και το 1965.
Στην πλατεία του χωριού, δίπλα στο σχολείο και την εκκλησία της Υπαπαντής στέκει ακόμα όρθιο το κουφάρι του ξακουστού πλάτανου, σύμβολο του χωριού.
Το χωριό άρχισαν να το εγκαταλείπουν οι κάτοικοι τη δεκαετία του 50, μεταναστεύοντας παντού.
Ο ναός του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου.
Βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό στην κορυφή ενός χαμηλού λόφου. Αντικρύζει τον κόλπο του Νυδριού, τα Ακαρνανικά βουνά και όλο το βασίλειο του Οδυσσέα. Η θέα από εκεί είναι απεριόριστη.
Είναι μια μικρή μονόχωρη αίθουσα με σαμαρωτή στέγη. Η σκεπή αυτή έχει αντικαταστήσει παλαιότερη και ψηλότερη, όπως δείχνουν τα ίχνη των κατεστραμμένων τοιχογραφιών της τρίτης ζώνης.
Το τοίχινο τέμπλο του έχει μόνο δυο θύρες. Της Πρόθεσης και της Ωραίας Πύλης. Ο ναός έχει ενδιαφέρουσες μεταβυζαντινές τοιχογραφίες, οι οποίες έχουν υποστεί φθορά από τις καιρικές συνθήκες και την εγκατάλειψη. Τα χρώματα έχουν ξεθωριάσει σε πολλά σημεία και χρειάζονται συντήρηση. Ο ναός γιορτάζει στις 24 Ιουνίου (Γενέσιον Προδρόμου).
Κλήδονας
Κάθε χρόνο το βράδυ της 23ης Ιουνίου, λίγο πριν από το Γενέσιον του Προδρόμου, η Ελλάδα φωτίζεται από δεκάδες φωτιές. Σε πλατείες, αυλές και γειτονιές, άνθρωποι κάθε ηλικίας πηδούν πάνω από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη, αναβιώνοντας ένα έθιμο που έρχεται από τα βάθη του χρόνου.
Σε πολλά μέρη της χώρας διατηρείται ακόμη ο Κλήδονας, με το «αμίλητο νερό», τα φυλαχτά και τα μαντολόγια, που υπόσχονται να αποκαλύψουν τα μυστικά της τύχης και του έρωτα.
Πίσω από αυτά τα λαϊκά δρώμενα κρύβεται ένα συναρπαστικό νήμα πολιτισμικής συνέχειας, που συνδέει τη σύγχρονη Ελλάδα με τον κόσμο της αρχαίας Αθήνας.
Πολλά από αυτά τα στοιχεία συνδέονται με πανάρχαιες τελετουργίες γονιμότητας και ευφορίας της γης, οι οποίες τελούνταν στους πρόποδες της Ακρόπολης κατά την αρχαιότητα.
Στους πρόποδες της Ακρόπολης
Στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης γινόταν ο αρχαίος Περίπατος ανάμεσα σε σπήλαια, ιερά και μονοπάτια. Εκεί βρισκόταν το Ιερό της Αφροδίτης εν Κήποις, ένας τόπος αφιερωμένος στη θεά του έρωτα, της γονιμότητας και της αναπαραγωγικής δύναμης της φύσης.
Ο χώρος συνδεόταν με αρχαιότερες γυναικείες θεότητες της γονιμότητας, από τη μυκηναϊκή εποχή.
Οι αρχαίοι ιεροί τόποι δεν εγκαταλείπονταν εύκολα. Οι νέες λατρείες συχνά ενσωμάτωναν τις παλαιότερες, δημιουργώντας μια αδιάκοπη αλυσίδα θρησκευτικών και πολιτισμικών συμβολισμών. Σε αυτόν τον ιερό χώρο κατέληγε μία από τις πιο αινιγματικές τελετές της αρχαιότητας: τα Αρρηφόρια.
Οι Αρρηφόροι ήταν νεαρά κορίτσια αριστοκρατικών οικογενειών, επτά έως έντεκα ετών περίπου, τα οποία επιλέγονταν για να υπηρετήσουν τη θεά Αθηνά. Η παρουσία τους συνδεόταν με την αγνότητα, τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση και τη συμμετοχή στα ιερά μυστήρια της πόλης. Κάτω από το φως της πανσελήνου αναλάμβαναν να μεταφέρουν καλάθια που περιείχαν τα λεγόμενα «άρρητα» («αυτά που δεν λέγονται, που δεν πρέπει να κοινοποιηθούν»).
Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η μυστικότητα ήταν πηγή δύναμης, καθώς ένα μυστήριο που αποκαλύπτεται χάνει την ιερότητά του και την αποτελεσματικότητά του.
Ο Κλήδονας και το «αμίλητο νερό»
Η λέξη Κλήδονας είναι ομηρική και σημαίνει μαντική ρήση. Οι αρχαίες τελετές τελούνταν στις αρχές του καλοκαιριού, σε μια περίοδο που η φύση βρισκόταν ανάμεσα στην ολοκλήρωση της παραγωγικής περιόδου και στην αναμονή του επόμενου κύκλου. Οι τελετουργίες αυτές περιστρέφονταν γύρω από το νερό, τη μαντεία, τη γονιμότητα και τον έρωτα.
Οι ανύπαντρες κοπέλες συγκέντρωναν το «αμίλητο νερό» χωρίς να ανταλλάξουν λέξη κατά τη μεταφορά του. Μέσα στο δοχείο τοποθετούσαν προσωπικά αντικείμενα, τα οποία σκεπάζονταν με κόκκινο ύφασμα και αφήνονταν όλη τη νύχτα κάτω από τον ουρανό.
Το επόμενο πρωί, η αποκάλυψη των φυλαχτών συνοδευόταν από αυτοσχέδια δίστιχα και μαντικές φράσεις. Το μέλλον, ο γάμος, η αγάπη και η τύχη γίνονταν αντικείμενο μιας λαϊκής μαντικής διαδικασίας, που διατηρείται μέχρι σήμερα σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας.
Οι φωτιές του θερινού ηλιοστασίου
Η φωτιά θεωρούνταν από την αρχαιότητα στοιχείο καθαρμού και αναγέννησης. Οι πυρές που ανάβουν ακόμη και σήμερα στις γειτονιές της Ελλάδας συμπίπτουν χρονικά με το θερινό ηλιοστάσιο, μια περίοδο ιδιαίτερα σημαντική για όλους τους αρχαίους λαούς της Μεσογείου. Η μεγαλύτερη ημέρα του χρόνου σηματοδοτούσε μια κοσμική μετάβαση.
Το πέρασμα πάνω από τις φλόγες συμβολίζει την απομάκρυνση κάθε κακού και την είσοδο σε έναν νέο κύκλο ζωής.
Τα έθιμα του Κλήδονα και του Αϊ-Γιάννη δεν αποτελούν απλώς λαογραφικές αναβιώσεις. Είναι ζωντανά αποτυπώματα μιας πολιτισμικής μνήμης που διασχίζει τους αιώνες.
Από τις μυκηναϊκές λατρείες μέχρι τα χριστιανικά πανηγύρια του Ιουνίου, οι συμβολισμοί παραμένουν αναγνωρίσιμοι: Το νερό που γεννά, η φωτιά που καθαίρει, η φύση που ανανεώνεται, ο άνθρωπος που αναζητά ελπίδα για το μέλλον.
Δεν είναι μόνο μια γιορτή του καλοκαιριού. Είναι μια σπάνια στιγμή κατά την οποία η σύγχρονη Ελλάδα συνομιλεί, έστω και ασυνείδητα, με τις πιο βαθιές και αρχέγονες ρίζες της».
Δεν είναι τυχαίο που τώρα είναι η εποχή του αλωνίσματος. Ο κύκλος της σοδειάς έκλεισε. Ετοιμαζόμαστε για κάτι καινούριο, αφού αναπαυθούμε. Εδώ στο γραφικό Άλατρο, που με τόση αγάπη μας φιλοξένησε έξω από το ναΰδριο του Αγίου Ιωάννου, έχουμε τη δυνατότητα να δούμε, να γευτούμε και να αναλογιστούμε τη μεγαλειώδη ιστορική πορεία μας.
Πάντα με σεβασμό και τιμή στους προγόνους και τις ρίζες μας!
Χρ. Γιάννης Φουρλάνος
Δάσκαλος – Θεολόγος.
