Η Συνδικαλιστική και εργασιακή πραγματικότητα στη Λευκάδα στα τέλη του 1970

Στις 5 Νοεμβρίου 1970, η διοίκηση του Εθνικού Εργατοϋπαλληλικού Κέντρου Λευκάδος συντάσσει και αποστέλλει προς τη Γ.Σ.Ε.Ε. στην Αθήνα μια αναλυτική έκθεση για την οργανωτική κατάσταση του συνδικαλιστικού κινήματος της περιοχής. Το ντοκουμέντο αυτό αποτελεί μια αποκαλυπτική κοινωνικοοικονομική «ακτινογραφία» της Λευκάδας και των γειτονικών επαρχιών Βόνιτσας και Ξηρομέρου, αποτυπώνοντας τις δομικές αδυναμίες της τοπικής οικονομίας, τη διασπορά του εργατικού δυναμικού και τον κόσμο μιας προ-τουριστικής εποχής.

Η εικόνα του συνδικαλιστικού κινήματος και της τοπικής οικονομίας

Η περιφέρεια του Εργατικού Κέντρου (που επανιδρύθηκε το 1944 από επτά πρωτοβάθμια σωματεία) κάλυπτε το νησί της Λευκάδας καθώς και τις επαρχίες Βόνιτσας και Ξηρομέρου. Στα τέλη του 1970, η εργατική πραγματικότητα χαρακτηριζόταν από έντονη υποανάπτυξη και κατακερματισμό:

Απουσία βιομηχανίας: Στην περιοχή δεν υπήρχε καμία βιομηχανική ή βιοτεχνική μονάδα που να απασχολεί πάνω από 10 εργαζομένους, με εξαίρεση τους οργανισμούς κοινής ωφέλειας (ΔΕΗ, ΟΤΕ), δύο τραπεζικά υποκαταστήματα και την Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών. Η τελευταία απασχολούσε 12 μόνιμους υπαλλήλους και περίπου 100 εποχικούς για 1–2 μήνες κατά τον τρύγο στα τέσσερα οινοποιεία της.

Η ιδιαιτερότητα του «Σκορπιού»: Στο ιδιωτικό νησί του Αριστοτέλη Ωνάση απασχολούνταν περίπου 30 εργατοτεχνίτες, κυρίως σε αγροτικές ασχολίες.

Περιορισμένη κοινωνική ασφάλιση: Η ασφάλιση του Ι.Κ.Α. δεν κάλυπτε το σύνολο του νομού, αλλά περιοριζόταν αυστηρά εντός της πόλης της Λευκάδας και στη νήσο «Σκορπιός».

Εργατικό δυναμικό και συμμετοχή: Το συνολικό εργατοϋπαλληλικό δυναμικό της περιφέρειας υπολογιζόταν σε 1.285 άτομα. Από αυτούς, στο Εργατικό Κέντρο ήταν ενσωματωμένοι 623 εργατοϋπάλληλοι κατανεμημένοι σε 15 σωματεία (ενώ άλλοι 67 ανήκαν σε ένα δεύτερο εργατικό κέντρο που είχε ιδρυθεί το 1959).

Εμπόδια στη συσπείρωση: Η ηγεσία του Εργατικού Κέντρου εξηγεί ότι η έλλειψη μεγάλων μονάδων εμπόδιζε τη διαμόρφωση ενιαίας ταξικής συνείδησης. Η απασχόληση σε μικροεργοδότες δημιουργούσε προσωπικούς δεσμούς εξάρτησης που απέτρεπαν την εγγραφή στα συνδικάτα. Παράλληλα, οι οικοδόμοι βρίσκονταν συχνά σε μεταξύ τους ανταγωνισμό για την ανάληψη εργασιών, οι αλιείς δούλευαν για μήνες μακριά από το νησί, ενώ το θεσμικό πλαίσιο της περιόδου υπήρξε περιοριστικό (χαρακτηριστικά αναφέρεται η διάλυση του Σωματείου Αλιεργατών ΓΡΙ-ΓΡΙ Λυγιάς βάσει του Ν.Δ. 185/69).

Η καθημερινότητα των συνδικαλιστών: Ενδεικτικό της εποχής είναι ότι ο ίδιος ο Πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου (Φ. Μεσσήνης) ήταν εργαζόμενος σε κουρείο και ο Γενικός Γραμματέας (Ε. Φραγκούλης) συνεταιριστικός υπάλληλος, αναγκασμένοι να ασκούν τα συνδικαλιστικά τους καθήκοντα παράλληλα με την πλήρη βιοποριστική εργασία τους.

Τα επαγγέλματα που χάθηκαν ή μετασχηματίστηκαν

Η καταγραφή των κλάδων και των σωματείων στην έκθεση διασώζει έναν ολόκληρο επαγγελματικό κόσμο που σήμερα έχει είτε εξαφανιστεί είτε αλλάξει ριζικά μορφή:

Χειραμαξαγωγοί, αχθοφόροι και εργάτες λιμένος: Η έκθεση καταγράφει 75 φορτοεκφορτωτές ξηράς και θαλάσσης, αχθοφόρους και χειραμαξαγωγούς. Οι επαγγελματίες αυτοί μετέφεραν εμπορεύματα, αγροτικά προϊόντα και αποσκευές με χειράμαξες (καρότσια) ή στους ώμους τους από το λιμάνι και τα πρακτορεία προς τα καταστήματα της πόλης. Η έλευση των σύγχρονων φορτηγών, των μηχανοκίνητων ανυψωτικών και η ασφαλτόστρωση των δρόμων εξαφάνισαν πλήρως τους χειραμαξαγωγούς και τους παραδοσιακούς αχθοφόρους.

Βυρσοδέψες (Ταμπάκηδες) και παραδοσιακοί Αλλαντοποιοί: Στους εργατοτεχνίτες βιοτεχνιών αναφέρονται ειδικότητες όπως βυρσοδέψαι και αλλαντοποιοί (ιδιαίτερο σωματείο 51 μελών). Η βυρσοδεψία (κατεργασία δερμάτων), άλλοτε βασικός κλάδος της προβιομηχανικής βιοτεχνίας, έσβησε οριστικά λόγω των συνθετικών υλικών και της συγκέντρωσης της παραγωγής σε μεγάλα εργοστάσια. Αντίστοιχα, οι παραδοσιακοί τεχνίτες του περίφημου σαλαμιού Λευκάδας εργάζονταν τότε σε μικρά εργαστήρια που σταδιακά αντικαταστάθηκαν από σύγχρονες, αυτοματοποιημένες μονάδες τροφίμων.

Εισπράκτορες λεωφορείων (ΚΤΕΥΛ): Καταγράφονται 105 οδηγοί αυτοκινήτων, εισπράκτορες ΚΤΕΥΛ και προσωπικό πρακτορείων. Ο εισπράκτορας, που καθόταν στο πίσω μέρος του λεωφορείου και εξέδιδε τα χάρτινα εισιτήρια κατά τη διαδρομή, υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία των δημόσιων συγκοινωνιών του 20ού αιώνα, επάγγελμα που τείνει να καταργηθεί με την έκδοση εισιτηρίων από τον οδηγό.

Εποχικοί εργάτες οινοποιείων, ελαιουργείων και δακοκτονίας: Καταγράφονται 109 εποχιακώς εργαζόμενοι σε οινοποιεία, ελαιουργεία, δακοκτονία και υπαίθριες αγροτικές εργασίες. Οι οργανωμένες ομάδες εργατών που εκτελούσαν ψεκασμούς δακοκτονίας με χειροκίνητα μέσα στα λιοστάσια και η χειρωνακτική εργασία στα παραδοσιακά πιεστήρια ελαιουργείων και οινοποιείων υποχώρησαν μπροστά στη μηχανοποίηση και τις αερομεταφερόμενες ή χημικές μεθόδους.

Παράκτιοι αλιεργάτες και πληρώματα Γρι-Γρι / Μηχανοτρατών: Υπήρχαν 170 αλιείς και αλιεργάτες (με ιδιαίτερο σύλλογο 45 παράκτιων αλιεργατών). Η έκθεση επισημαίνει ότι πολλοί ήταν κάτοικοι παράλιων κοινοτήτων (όπως η Λυγιά) που ξενιτεύονταν για πολλούς μήνες εκτός νησιού δουλεύοντας σε καΐκια γρι-γρι και μηχανότρατες. Η εξέλιξη των ναυτιλιακών βοηθημάτων, των σόναρ και των σύγχρονων αλιευτικών σκαφών μείωσε δραστικά τα αναγκαία εργατικά χέρια στα πληρώματα.

Υπάλληλοι παραδοσιακών κουρείων: Οι υπάλληλοι των κουρείων καταγράφονται ως διακριτή επαγγελματική ομάδα . Στα παλιά κουρεία απασχολούνταν συχνά βοηθοί και ειδικευμένοι υπάλληλοι για το παραδοσιακό ξύρισμα και την περιποίηση, μια δομή που έδωσε τη θέση της στα ατομικά κομμωτήρια και κουρεία σύγχρονου τύπου.

Η έκθεση του 1970 αποκαλύπτει μια μεταβατική Λευκάδα: μια κοινωνία που στηριζόταν ακόμη στη χειρωνακτική κόπωση, τις μικρές οικογενειακές βιοτεχνίες και την εποχική αγροτική και αλιευτική εργασία. Ο τουρισμός δεν είχε ακόμη αναδειχθεί σε κυρίαρχη οικονομική δύναμη, και ο κόσμος του μόχθου πάλευε με τη γεωγραφική απομόνωση, τη διασπορά στα χωριά και τα περιορισμένα εργασιακά δικαιώματα.