Παρουσίαση του βιβλίου του π. Ηλία Καραλή για τη λαϊκή λατρεία και τις θρησκευτικές τελετουργίες στη Λευκάδα
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και ογκώδες πόνημα για τη θρησκευτική λαογραφία του νησιού μας παρουσιάζεται αύριο, Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026, στις 19:00, στο βιβλιοπωλείο «Πορτολάνος» στην πόλη της Λευκάδας.
Πρόκειται για το βιβλίο του π. Ηλία Καραλή με τίτλο «Λαϊκή λατρεία και θρησκευτικές τελετουργίες των κατοίκων της Λευκάδας (τέλη 19ου – τέλη 20ού αι.)», το οποίο κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2026 ως ο πρώτος τόμος της επιστημονικής σειράς «Λευκαδικά Ανάλεκτα – Μονογραφίες».
Το βιβλίο θα παρουσιάσει στο λευκαδίτικο κοινό η επίκουρη καθηγήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, κ. Άννα Σκλαβενίτη.
Το έργο αποτελεί την εγκεκριμένη διδακτορική διατριβή του συγγραφέα, η οποία εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, υπό την επίβλεψη του Καθηγητή Λαογραφίας Μανόλη Γερ. Βαρβούνη, ο οποίος προλογίζει το βιβλίο.
Η διάρθρωση και τα κεφάλαια του βιβλίου
Η μελέτη, έκτασης 366 σελίδων, διαρθρώνεται σε εισαγωγή και επτά κεφάλαια, συνοδευόμενη στο τέλος από συμπεράσματα (στην ελληνική και αγγλική γλώσσα), πλούσια βιβλιογραφία και παράρτημα με παλαιούς χάρτες της Λευκάδας και απεικονίσεις αρτοφορίων:
Εισαγωγή: Προσδιορίζει το αντικείμενο και τον σκοπό της έρευνας, περιλαμβάνει συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση, τη μεθοδολογία εργασίας, τη διάρθρωση της ύλης και τα στοιχεία πρωτοτυπίας της διατριβής.
Πρώτο Κεφάλαιο («Τόπος και άνθρωποι»): Οριοθετεί τα γεωγραφικά και τοπικά πλαίσια της μελέτης, σκιαγραφεί τους ανθρώπους της Λευκάδας και τις επιμέρους πληθυσμιακές ομάδες, παρέχει ιστορική επισκόπηση του νησιού και εξετάζει τη σημασία του χώρου και του χρόνου στη συγκρότηση των λαϊκών θρησκευτικών τελετουργιών.
Δεύτερο Κεφάλαιο («Η Εκκλησία της Λευκάδος»): Εστιάζει στην ιστορική πορεία και εξάπλωση του χριστιανισμού στη Λευκάδα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Εξετάζει τη διοικητική διάρθρωση της τοπικής Εκκλησίας, τον θεσμικό και πνευματικό ρόλο του κλήρου, τους ενοριακούς ναούς, τα παρεκκλήσια, τα εξωκλήσια, τα μοναστήρια και τον μοναχισμό, καθώς και την παρουσία ετεροδόξων και παλαιοημερολογιτών.
Κεφάλαια 3 έως 7 (Θεματικοί κύκλοι λαϊκής λατρείας): Τα υπόλοιπα κεφάλαια της διατριβής πραγματεύονται διεξοδικά τους βασικούς άξονες της παραδοσιακής θρησκευτικότητας του νησιού: Τον ετήσιο εορτολογικό κύκλο (σταθερές και κινητές εορτές, πανηγύρια, τοπικά έθιμα ανά εποχή). Τον κύκλο της ανθρώπινης ζωής (διαβατήριες τελετές και λαϊκά έθιμα γύρω από τη γέννηση, τον γάμο και τον θάνατο). Τον κύκλο της λατρείας (μορφές αγιολατρίας, τιμή σε τοπικούς αγίους, στοιχειολατρικές επιβιώσεις, τάματα και προσφορές). Τις εκφάνσεις και τη διαχρονική πορεία της εκκλησιαστικής τέχνης στη λαϊκή πράξη.
Πηγές και μεθοδολογική προσέγγιση
Η διατριβή συνδυάζει αρχειακή και βιβλιογραφική έρευνα με εντατική επιτόπια καταγραφή. Για τα χωριά της Λευκάδας αξιοποιήθηκαν τεκμήρια από το Λαογραφικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, τις Λαογραφικές Συλλογές του ΔΠΘ και του ΑΠΘ, καθώς και τη Συλλογή του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Το αρχειακό υλικό διασταυρώθηκε και εμπλουτίστηκε μέσα από την προσωπική επιτόπια έρευνα του π. Ηλία Καραλή, ιδιαίτερα κατά τα έτη 2015–2021, όταν διακόνησε ως εφημέριος στο νησί. Με τον τρόπο αυτό, η μελέτη επιχειρεί να καλύψει ένα υπαρκτό βιβλιογραφικό κενό, συνθέτοντας διάσπαρτες ψηφίδες σε ένα ενιαίο σώμα.
Ορισμένες κριτικές επισημάνσεις
Παρά τον πλούτο των πληροφοριών για τα χωριά της Λευκάδας, μια προσεκτική ματιά αναδεικνύει ορισμένα κενά και ανακρίβειες που αξίζει να συζητηθούν:
Η υποεκπροσώπηση του Αλεξάνδρου: Ενώ καταγράφονται εκτενώς πολλά χωριά του νησιού, φαίνεται να απουσιάζει η δέουσα εστίαση στην ιστορική Κοινότητα του Αλεξάνδρου, έναν οικισμό με βαθιά παράδοση και ξεχωριστή ταυτότητα στα ορεινά της Λευκάδας.
Σφάλματα στον πίνακα ναών και παρεκκλησίων: Στον ειδικό πίνακα του βιβλίου, ο οποίος βασίζεται στο υπ΄ αρίθμ. 589/2-4-1970 της Μητροπόλεως Λευκάδος και Ιθάκης, η ενορία του Αγίου Σπυρίδωνα στον Αλέξανδρο εμφανίζεται να έχει 11 ναούς παρεκκλήσια και εξωκλήσια (Άγιο Δημήτριο, Απόστολο Ανδρέα, Αγία Ελένη, Άγιο Βάρβαρο, Άγιο Βλάσιο, Άγιο Γεώργιο, Άγ, Κωνσταντίνο, Αγ. Παντελεήμονα, Αγ. Σαράντα, Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, Προφ. Ηλίας) και ως νεκροταφείο τον Άγιο Νικόλαο στα «Κολλυβάτα» — μία αποτύπωση που δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά εκκλησιαστικά δεδομένα και στην ιστορική πραγματικότητα της περιοχής. Η Αγία Ελένη, ο Άγιος Βάρβαρος (δάσος Σκάρων), ο Προφ. Ηλίας (δάσος Σκάρων) και οι Άγιοι Σαράντα σώζονται σήμερα ως τοπωνύμια, ενώ στην ευρύτερη περιοχή του Αλεξάνδρου δεν υπήρξαν ποτέ κάποιοι άλλοι ναοί που αναφέρονται στον πίνακα.
Το ζήτημα της γραφής των Κολυβάτων: Η καταγραφή του τοπωνυμίου με δύο λάμδα («Κολλυβάτα») αποτελεί γνωστό απομεινάρι γραφειοκρατικών αστοχιών από την εποχή της δικτατορίας, το οποίο δυστυχώς διαιωνίζεται αντί της ιστορικά και ετυμολογικά ορθής γραφής Κολυβάτα.
Ραντεβού στον «Πορτολάνο»
Οι πιο πάνω παρατηρήσεις δεν αναιρούν σε καμία περίπτωση τη σημαντικότητα του βιβλίου του π. Ηλία Καραλή, το οποίο ήρθε να καλύψει ένα κενό και αποτελεί αναμφίβολα μια σημαντική κατάθεση στη βιβλιογραφία της λευκαδίτικης λαογραφίας. Η αυριανή εκδήλωση (Σάββατο 7 Νοεμβρίου, 19:00) αποτελεί πρώτης τάξεως ευκαιρία τόσο για τη γνωριμία με το περιεχόμενο της μελέτης όσο και για έναν γόνιμο διάλογο γύρω από τις καταγραφές της τοπικής μας παράδοσης.
