Με μεγάλη επιτυχία παρουσιάστηκε στον «Πορτολάνο» το βιβλίο του π. Ηλία Καραλή για τη λαϊκή λατρεία και τις θρησκευτικές τελετουργίες στη Λευκάδα

Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πολιτιστική εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το απόγευμα του Σαββάτου, 7 Νοεμβρίου 2026, στο φιλόξενο χώρο του βιβλιοπωλείου «Πορτολάνος» στην πόλη της Λευκάδας. Στο επίκεντρο της βραδιάς βρέθηκε η παρουσίαση του βιβλίου του ιερέως και εκπαιδευτικού π. Ηλία Καραλή με τίτλο «Λαϊκή λατρεία και θρησκευτικές τελετουργίες των κατοίκων της Λευκάδας (τέλη 19ου – τέλη 20ού αι.)», το οποίο κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2026 ως ο πρώτος τόμος της επιστημονικής σειράς «Λευκαδικά Ανάλεκτα – Μονογραφίες».

Η έκδοση αποτελεί την προσαρμοσμένη μορφή της διδακτορικής διατριβής του συγγραφέα, η οποία εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, υπό την επιστημονική επίβλεψη του Καθηγητή Λαογραφίας Μανόλη Γερ. Βαρβούνη, ο οποίος συνέγραψε και τον πρόλογο του τόμου.

Στην εκδήλωση κύρια ομιλήτρια ήταν η Επίκουρη Καθηγήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), κ. Άννα Σκλαβενίτη, ενώ για το έργο και τις παραμέτρους της έρευνας τοποθετήθηκε διεξοδικά ο ίδιος ο συγγραφέας, π. Ηλίας Καραλής. Τη συζήτηση πλαισίωσαν θερμές παρεμβάσεις και τοποθετήσεις από τους παρευρισκόμενους εκπαιδευτικούς, ερευνητές και κατοίκους του νησιού.

Το καλωσόρισμα και το κλίμα της εκδήλωσης

Την εκδήλωση άνοιξε ο εκπρόσωπος του βιβλιοπωλείου «Πορτολάνος» Τάσος Λάζαρης, καλωσορίζοντας το πυκνό ακροατήριο και τονίζοντας την ιδιαίτερη σημασία που δίνει ο χώρος στη φιλοξενία βιβλίων που αφορούν τη Λευκάδα και τη λευκαδίτικη γραμματεία. Όπως επεσήμανε χαρακτηριστικά, το έργο του πατρός Ηλία προσφέρει μια σπάνια λαογραφική κατάδυση, ξυπνώντας μνήμες και βιώματα από την παιδική ηλικία στο χωριό, καθιστώντας την ανάγνωση μια ζωντανή επαφή με τις ρίζες του τόπου.

Η αναλυτική παρουσίαση από τη Δρ. Άννα Σκλαβενίτη

Η Επίκουρη Καθηγήτρια του ΑΠΘ, κ. Άννα Σκλαβενίτη -με καταγωγή από το Φτερνό Λευκάδας- ξεκίνησε την ομιλία της εκφράζοντας τις ευχαριστίες της προς τον συγγραφέα και το βιβλιοπωλείο. Στη συνέχεια σκιαγράφησε το επιστημονικό και ιερατικό προφίλ του π. Ηλία Καραλή.

Το ακαδημαϊκό και ιερατικό προφίλ του συγγραφέα

Ο π. Ηλίας Καραλής, με καταγωγή από τη Φιλιππιάδα Πρεβέζης, σπούδασε Θεολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού). Είναι κάτοχος δύο μεταπτυχιακών διπλωμάτων (από το ΑΠΘ και το Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων), καθώς και διδάκτωρ δύο τμημάτων: του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας του ΑΠΘ (με θέμα το μυστήριο της ιεροσύνης στη μέση και ύστερη βυζαντινή περίοδο) και του Τμήματος Ιστορίας & Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Παράλληλα με τα ιερατικά του καθήκοντα, υπηρετεί την τελευταία επταετία ως εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στη Λευκάδα (έχοντας υπηρετήσει προηγουμένως στη Ρόδο και ως διευθυντής σχολικής μονάδας στην Πάτμο), ενώ διετέλεσε ιερέας στο Καλλιγώνι Λευκάδας και επιμελητής της σειράς «Λευκαδικά Ανάλεκτα».

Η δομή και το περιεχόμενο του βιβλίου

Η κ. Σκλαβενίτη παρουσίασε αναλυτικά τη διάρθρωση των επτά κεφαλαίων του βιβλίου, αναδεικνύοντας τον πλούτο των πρωτογενών πηγών, των μαρτυριών και της βιβλιογραφικής τεκμηρίωσης:

Πρόλογος Μανόλη Βαρβούνη: Ο καθηγητής Λαογραφίας εξαίρει τη βασική αρετή του έργου, που είναι ο συνδυασμός της επιστημονικής έρευνας με τη βιωματική προσέγγιση και η σύνθεση ενός διάσπαρτου πρωτογενούς υλικού.

Κεφάλαιο 1: Τόπος και Άνθρωποι: Δίνεται το γεωγραφικό και ιστορικό στίγμα της Λευκάδας κατά τον 20ό αιώνα. Εξετάζονται οι διοικητικές μεταβολές, οι απογραφές πληθυσμού, οι συνενώσεις οικισμών (όπως ο Παλαιόφουρνος με την Κοντάραινα ή η δημιουργία του Στενού κάτω από τα Χαραδιάτικα), καθώς και η δημογραφική συρρίκνωση σε μεγάλα χωριά (Άγιος Πέτρος, Καρυά) και η εγκατάλειψη οικισμών (Αλέξανδρος, Άλατρο), με τη συνδρομή κατατοπιστικών πινάκων και γραφημάτων.

Κεφάλαιο 2: Ιστορία της Τοπικής Εκκλησίας: Ο συγγραφέας επιχειρεί τον διαχωρισμό των επιστημονικά τεκμηριωμένων γεγονότων από την «επινοημένη παράδοση» (invented tradition). Ως επινοημένη παράδοση αναλύονται οι αφηγήσεις περί του Αγίου Σωσίωνος ως θεμελιωτού του Χριστιανισμού στη Λευκάδα ή η παράδοση για τον Επίσκοπο Αγάθαρχο και τους πέντε μοναχούς στο ησυχαστήριο των Αγίων Πατέρων. Επισημαίνεται ότι η Μητρόπολη Λευκάδας απαντά τεκμηριωμένα σε πηγές από τον 7ο αιώνα. Παράλληλα, εξετάζεται η εκκλησιαστική ιστορία του 19ου και 20ού αιώνα (έως την αρχιερατεία του μακαριστού Μητροπολίτου Νικηφόρου Δεδούση), ο μορφωτικός και βιοποριστικός ρόλος των ιερέων (που έως το 1968 βασίζονταν στις προαιρετικές εισφορές των πιστών), η καταγραφή ναών και μοναστηριών, καθώς και η παρουσία άλλων δογμάτων (π.χ. καθολικές εκκλησίες στη Μεγάλη Βρύση και στην περιοχή του σημερινού ξενοδοχείου Ionian Star).

Κεφάλαιο 3: Ετήσιος Κύκλος – Ήθη και Έθιμα: Καταγράφονται αναλυτικά μέρα προς μέρα οι εορτές και τα έθιμα από τον χειμώνα έως το φθινόπωρο.

Κουτσούνα / Βασιλίτσα (Σκυλλοκρεμίδα): Πανάρχαιο φυτό (αρχαία σκίλλα, προστατευτικό από το 6ο π.Χ. αιώνα), που μοιραζόταν την παραμονή Πρωτοχρονιάς στον αγερμό (Άγιος Πέτρος, Καριώτες, Νικολή, Άγιος Βασίλειος). Στην Κοντάραινα την λειτουργούσαν ως «Βασιλίτσα», στον Αλέξανδρο την τοποθετούσαν στην καπάσα με το λάδι για να μην τελειώσει, ενώ στον Δρυμώνα τη μοίραζαν τα αγόρια στο ποδαρικό.

Έθιμα Θερισμού: Στην Κατούνα στο τέλος του θερισμού πετούσαν το δρεπάνι προς τα πάνω και αν καρφωνόταν στο χώμα θεωρούνταν κακός οιωνός. Στα Ασπρογερακάτα υπήρχε μία παραλλαγή: κρατούσαν το δρεπάνι από τη μύτη, έκαναν τρεις φορές το σταυρό τους και το έμπηγαν στο έδαφος για να μην ασθενήσουν.

Εορτή Αγίας Αικατερίνης (25 Νοεμβρίου): Τιμάται στον Κάβαλο, το Κατωχώρι, το Φρύνι, τα Χορτάτα  και την Παναγία των Ξένων. Προστάτιδα των ανύμφευτων κοριτσιών. Οι κοπέλες πήγαιναν στην εκκλησία την «πίτα από τις τρεις Μαρίες» (ζυμωμένη με υλικά που συνέλεγαν τρεις κοπέλες με το όνομα Μαρία) και την τοποθετούσαν στην κλειδαρότρυπα του ναού λέγοντας: «Όπως ανοίγω εγώ την πόρτα σου, έτσι να ανοίξεις την τύχη τη δική μου».

Κεφάλαιο 4: Ο Κύκλος της Ζωής (Γέννηση – Γάμος – Θάνατος):

Γέννηση & πόθος για αρσενικό τέκνο: Φυλαχτά από αφαλούς αγοριών, «σερνικοβότανα», απόδοση του ονόματος «Σταμάτα» στα κορίτσια για να σταματήσει η γέννηση θηλυκών, προσφυγή στον Άη Γιάννη τον Θεολόγο στο Βουρνικά (Σερνικάρης). Σκληρές κοινωνικές συνθήκες για τις γυναίκες που απέβαλαν (στο Καλλιγώνι αποκαλούνταν «μάνα σκύλα, μάνα φόνισσα», στο Βλυχό η αποβολή θεωρούνταν αμαρτία των γονέων, στη Δαμιλιάνι εξιλεώνοταν με λειτουργίες σε τρία ερημοκλήσια). Έθιμο στα τριοδρόμια: άφηναν το νεογέννητο μετά από αποβολή στη διασταύρωση και ο πρώτος τυχόν περαστικός γινόταν κουμπάρος ονομάζοντάς το Στράτο, Στρατούλα, Ζώη ή Πανταζή. Αυστηροί προστατευτικοί κανόνες για τη λεχώνα (σαραντισμός, χρήση βοτάνων, ακόμα και ροφημάτων με βρασμένα έντομα/σκορπιούς για προστασία του μητρικού γάλακτος).

Γάμος: Προξενιό, πανηγύρια, κλέψιμο μαντιλιού. Στο Βλυχό ο προξενητής ήταν συγγενής, η προίκα κανονιζόταν προφορικά και η συμφωνία σφραγιζόταν με πυροβολισμούς. Στο Περιγιάλι και τα Πλατύστομα ο γαμπρός έστελνε κόκκινη μπέρτα στη νύφη. Πλήθος αποτροπιαστικών εθίμων κατά της βασκανίας και των μαγιών: η «Αγία Ζώνη» (παπαδίστικη ζώνη) που φορούσε η νύφη, ανάποδα ανδρικά παπούτσια, κλειδί και βάτος στο Φρύνι, ψαλίδι και δείχτης στον Κάβαλο, μαυρομάνικο μαχαίρι υπό το τραπέζι στην Εγκλουβή. Γυναίκα πίσω από το ζευγάρι ανοιγόκλεινε ψαλίδι λέγοντας «κόβω, κόβω, κόβω» για να κόψει τα μάγια. Επίδειξη του ματωμένου πουκάμισου της νύφης ως απόδειξη παρθενίας (το οποίο φυλασσόταν για τη μεταθανάτια ένδυση).

Θάνατος: Οιωνοί θανάτου (κρώξιμο κορακιού/κουκουβάγιας – στριγκλοπούλι). Σε παρατεταμένο ψυχοράγημα θεωρούνταν ότι υπάρχουν μάγια, οπότε ο ιερέας διάβαζε ευχές και ξεκάρφωναν καρφιά από τη στέγη. Αποτροπιαστικά έθιμα ταφής για να μην «πάρει κι άλλους ο νεκρός»: στην Εγκλουβή απέφευγαν τη μετακίνηση της κεφαλής, στον Κάβαλο ο παπάς δεν κοίταζε πίσω, έσπαζαν πιάτο, έριχναν νερό και η χήρα πετούσε κλειδί για να «κλειδώσει ο θάνατος». Πίστη στην επιστροφή των ψυχών (τη Μεγάλη Πέμπτη στους Σφακιώτες και τον Κάβαλο τοποθετούσαν μαστραπά/δοχείο με νερό και πετσέτα πίσω από την πόρτα για να νιφτούν οι ψυχές). Αντιμετώπιση βρυκολισμού με ρίψη ζεματιστού λαδιού στον τάφο.

Κεφάλαιο 5: Λατρεία των Αγίων και Στοιχεία της Φύσης:

Τιμωρός & Θεραπευτής Άγιος: Ο Άγιος Νικόλαος πιστευόταν ότι έκαιγε την ποδιά των γεωργών που δεν τηρούσαν την αργία του. Θαυματουργές ευρέσεις εικόνων: η ίδρυση της Εξάνθειας, όπου τράγος αποκάλυψε πηγή σε βράχο και την εικόνα του Αγίου Στεφάνου, η οποία επανερχόταν συνεχώς στο ίδιο σημείο.

Λιθολατρία & Τρυποπέρασμα: Ίαση ασθενειών παιδιών με τριπλό πέρασμα από τρύπες βράχων (γνωστό λιθάρι στον Μαραθιά μεταξύ Εγκλουβής και Βαυκερής). Το 1966 στο Δαμιλιάνι, δαιμονισμένο κορίτσι μεταφέρθηκε νύχτα με πανσέλινο στον Άγιο Βασίλειο, της έβγαλαν και έκαψαν τα ρούχα και την πέρασαν από τρύπα βράχου για να καεί ο δαίμονας.

Δέντρα, Νερό, Φωτιά & Φυλαχτά: Φωτιά (δαυλιά) στον Κάβαλο κατά το Δωδεκαήμερο για την απομάκρυνση των παγανών. Χρήση μικρού χαρτιού με ευχές γραμμένου από ιερείς, αγιασμού για κτήματα και γεννήματα, καθώς και η κεντρική παρουσία της παραδοσιακής λευκαδίτικης λαδόπιτας σε χαρές, λύπες και εορτές. Λιτανείες για ανομβρία (στην Κοντάραινα τρεις κοπέλες σκούπιζαν τρεις εκκλησίες και πετούσαν τα σκουπίδια στη θάλασσα) και για επιδημίες (ακρίδα στην Εγκλουβή το 1913 με την εικόνα του Αγίου Αθανασίου).

Κεφάλαιο 6: Μαγεία και Μαντεία:

Αναφορά στον μεγάλο λαογράφο της Λευκάδας Πανταζή Κοντομίχη. Συνύπαρξη λαϊκής ιατρικής, βοτάνων και εξορκισμών («ξορκίστρες», αλλά και ιερείς που εφάρμοζαν ξόρκια). Τελετουργικό του «καρφώματος» (καρφί σε δέντρο, χώμα ή πόρτα με την επωδή «καρφώνω, καρφώνω, καρφώνω»). Ξόρκια για κριθάρι στο μάτι, δάγκωμα σκορπιού, ερωτικά μποδέματα (κόκκαλα νυχτερίδας, εντόσθια ζώων, βελόνες) και αντίστοιχα ερωτικά φίλτρα. Βασκανία («μάχισμα») και το έθιμο του Κλήδονα.

Κεφάλαιο 7: Εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική και Κειμήλια:

Αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητες των ναών της Λευκάδας, ξυλόγλυπτα αρτοφόρια, το βαρύτιμο ύφασμα «Μπαρδακί» για τις λιτανείες και πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Η ομιλία του συγγραφέα π. Ηλία Καραλή

Λαμβάνοντας το λόγο, ο συγγραφέας π. Ηλίας Καραλής ευχαρίστησε θερμά την κ. Άννα Σκλαβενίτη για την πληρέστατη παρουσίαση, εξαίροντας την επιστημονική της πορεία. Στη συνέχεια, ανέπτυξε τους τρεις βασικούς στόχους της εκδήλωσης και της έκδοσης:

Η συναισθηματική επιστροφή στην «Ιθάκη» της Λευκάδας

Ο πατήρ Ηλίας εξομολογήθηκε ότι η παρουσίαση αποτέλεσε αφορμή να συναντήσει αγαπημένα πρόσωπα μετά από έξι χρόνια απουσίας. Παρομοίασε τον εαυτό του με θαλασσοδαρμένο Οδυσσέα που επιστρέφει στη δική του Ιθάκη, έχοντας δοκιμαστεί από πολυποίκιλες δυσκολίες. Εκέφρασε τη βαθιά του ευγνωμοσύνη προς τους μακαριστούς ιερείς π. Γεράσιμο Κονιδάρη και π. Αντώνιο Σπύρο Φέτση, την κ. Έλλη Καβαδά, τους συναδέλφους του εκπαιδευτικούς, καθώς και προς τους παρευρισκόμενους πανεπιστημιακούς καθηγητές από το Πανεπιστήμιο Ca΄ Foscari της Βενετίας και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Επανεκκίνηση της έρευνας και σύνδεση με τη σχολική εκπαίδευση

Ο δεύτερος στόχος είναι η επαναδραστηριοποίηση της έρευνας για τον λευκαδίτικο πολιτισμό μέσω του περιοδικού «Λευκαδικά Ανάλεκτα», το οποίο συνεχίζει την εκδοτική του πορεία με επιστημονική κρίση. Ο π. Ηλίας απεύθυνε ανοιχτή πρόσκληση σε νέους και παλαιούς ερευνητές, ενώ πρότεινε την εισαγωγή μιας ιδιόμορφης τοπικής παιδαγωγικής στα σχολεία της Λευκάδας. Ειδικότερα μέσω των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων στο Γυμνάσιο, τόνισε ότι η τοπική πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποτελέσει ανάσχεση στη σύγχρονη «μάστιγα της αποχαύνωσης» των νέων από τα διαδραστικά κινητά τηλέφωνα, προσφέροντας ουσιαστική γνώση και ρίζες ταυτότητας αντί για εφήμερες πληροφορίες.

Το βιωματικό έναυσμα: «Το πεντάευρο του τρισαγίου» και η επιστημονική θεμελίωση

Ο συγγραφέας αποκάλυψε πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή του με τη θρησκευτική λαογραφία. Ως νεαρός ιερέας 26-27 ετών στο Καλλιγώνι, κλήθηκε να τελέσει ένα τρισάγιο. Μετά το πέρας, η πιστή προσπάθησε να του δώσει ένα πεντάευρο στην τσέπη. Όταν εκείνος αρνήθηκε, δηλώνοντας πως του αρκεί ο μισθός του δημοσίου υπαλλήλου, η γυναίκα επέμεινε πιεστικά: «Όχι πάτερ, πρέπει να το πάρεις, αλλιώς δεν θα πιάσει!».

Αυτό το περιστατικό λειτούργησε ως αστραπή: αντιλήφθηκε το χάσμα ανάμεσα στη δογματική Θεολογία του πανεπιστημίου και στη «θρησκεία της γιαγιάς». Υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Μανόλη Βαρβούνη -κορυφαίου επιστήμονα της κοινωνικής ανθρωπολογίας και θρησκευτικής λαογραφίας- εργάστηκε επί πέντε χρόνια (ακόμα και εν μέσω πανδημίας) ερευνώντας τέσσερις λαογραφικές συλλογές (Ακαδημίας Αθηνών, Πανεπιστημίων Αθηνών, Θεσσαλονίκης, Ιωαννίνων και Κομοτηνής).

Αποδόμηση της «επινοημένης παράδοσης»

Ο π. Ηλίας υπογράμμισε ότι η παράδοση δεν είναι η εξωτερική μίμηση (π.χ. φουστανέλα ή σανδάλια), αλλά η ζωντανή ταυτότητα που μετασχηματίζεται. Παράλληλα, τάχθηκε υπέρ του ορθολογισμού στην Εκκλησία, απορρίπτοντας τις «επινοημένες παραδόσεις» που κατασκευάστηκαν αυθαίρετα στο παρελθόν – όπως η ανυπόστατη ιστορικά αναφορά του Πετριτσόπουλου τον 19ο αιώνα περί ιδρύσεως της Εκκλησίας της Λευκάδας από τον Απόστολο Παύλο. Τόνισε ότι η Εκκλησία οφείλει να παραμερίσει τα ψεύδη για να αναδειχθεί η αλήθεια του Χριστού.

Ακολούθησαν παρεμβάσεις και διάλογος με το κοινό.

Η παρουσίαση του βιβλίου του π. Ηλία Καραλή στον «Πορτολάνο» επιβεβαίωσε ότι η μελέτη της λευκαδίτικης λαογραφίας παραμένει ένας ζωντανός, απαιτητικός και εξαιρετικά γόνιμος τομέας. Το νέο αυτό σύγγραμμα αποτελεί παρακαταθήκη για την τοπική ιστορία, προσφέροντας στους ερευνητές αλλά και σε κάθε Λευκαδίτη ένα στέρεο επιστημονικό σημείο αναφοράς για την κατανόηση της πολιτιστικής του ταυτότητας.