25 Μάρτη 1944: Ο ξεριζωμός της Εβραϊκής Κοινότητας Ιωαννίνων και η πλευρά της Αντίστασης
Η 25η Μάρτη δεν είναι μόνο ημερομηνία της Επανάστασης του 1821. Για τα Γιάννενα είναι και μέρα μνήμης του διωγμού της Εβραϊκής τους Κοινότητας. Εκείνο που συχνά μένει στη σκιά είναι μια κρίσιμη πλευρά αυτής της ιστορίας: η σχέση τμημάτων της κοινότητας με το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα της εποχής, αλλά και η στάση που κράτησαν το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ απέναντι στον αντισημιτισμό και τη ναζιστική θηριωδία.
Για το ΚΚΕ και τις αντιστασιακές οργανώσεις του, ο ρατσισμός και ο αντισημιτισμός ήταν όπλα του φασισμού και της αστικής αντίδρασης για να διαιρείται ο λαός. Σ’ αυτή τη βάση, η δράση του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ συνδέθηκε πανελλαδικά με τη διάσωση διωκόμενων Εβραίων και με την ένταξη αρκετών απ’ αυτούς στον αντιστασιακό αγώνα.
Η Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων ήταν μία από τις αρχαιότερες και πιο ιδιαίτερες εβραϊκές κοινότητες στον ελλαδικό χώρο. Οι Εβραίοι της πόλης ήταν Ρωμανιώτες, ελληνόφωνοι, με βαθιά ριζωμένη ελληνοεβραϊκή παράδοση, ενώ οι δύο συναγωγές της πόλης, η Καχάλ Καντόσς Γιασσάν και η Καχάλ Καντόσς Χαντάσς, είχαν οικοδομηθεί στον ρωμανιώτικο τύπο. Αυτή η μακραίωνη παρουσία κόπηκε βίαια τον Μάρτη του 1944, όταν, σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές, 1.870 Ρωμανιώτες Εβραίοι «ξεριζώθηκαν μετά από δώδεκα αιώνες από τα Γιάννενα».
Ξεχωριστή μορφή αυτής της κοινότητας ήταν ο Γιοσέφ Ελιγιά. Ο Ιωσήφ Ηλίας Καπούλιας γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1901, μεγάλωσε φτωχικά στην εβραϊκή συνοικία και φοίτησε στο σχολείο της Alliance Israélite Universelle. Από μικρός ξεχώριζε για την κλίση του στη μελέτη και στο διάβασμα. Αργότερα δημοσίευε σε τοπικές εφημερίδες και η διαδρομή του συνδέθηκε με το κοινωνικό ρεύμα του Μεσοπολέμου, σε μια εποχή όπου η εβραϊκή φτωχολογιά ερχόταν σε επαφή με το εργατικό κίνημα και όπου το ΚΚΕ και η Κομμουνιστική Νεολαία δούλευαν συστηματικά για την πνευματική αφύπνιση της επαρχίας. Η κοσμοθεωρία του μετατοπίστηκε από το 1922 προς τα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα με ριζοσπαστική στάση, το έργο του συνδέθηκε με τις ταξικές αντιθέσεις και τους λαϊκούς αγώνες, ενώ συμμετείχε ενεργά στους ταξικούς αγώνες, δίνοντας συχνά ομιλίες στο Εργατικό Κέντρο Ιωαννίνων. Γι’ αυτό και έμεινε στη μνήμη ως κομμουνιστής ποιητής και διανοούμενος.
Τα χαράματα της 24ης προς 25η Μάρτη 1944 τέθηκε σε εφαρμογή η «Τελική Λύση» για τους Εβραίους των Ιωαννίνων. Οι εκτός Κάστρου συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Μαβίλη και οι Καστρινοί στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Οι πηγές δίνουν περίπου 1.850 έως 1.870 εκτοπισμένους. Πήραν μαζί τους ό,τι μπορούσαν σε μπόγους μέχρι 40 κιλά, μεταφέρθηκαν στη Λάρισα και από εκεί στο Άουσβιτς. Η εξόντωση της κοινότητας ήταν συντριπτική: χάθηκε το 92% του ρωμανιώτικου εβραϊσμού των Ιωαννίνων.
Μαζί με το έγκλημα πρέπει να φωτιστεί και η άλλη πλευρά. Από το 1942, στον παράνομο Τύπο του ΕΑΜ συνέβαλε ο τυπογράφος Αβραάμ Καλέφ-Εζρά. Από το βουνό προσπάθησε επανειλημμένα να πείσει την Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων να εγκαταλείψει έγκαιρα την πόλη, ερχόμενος σε σύγκρουση με τον Σαμπεθάι Καμπιλή, ηγετική μορφή της κοινότητας, που πίστευε ότι η υπακοή στις εντολές των κατακτητών θα την προστάτευε από τις διώξεις. Οι Σαμουήλ Κοέν και Σιών Μπακόλας εγκατέλειψαν τα Ιωάννινα και έγιναν από τον Οκτώβρη του 1943 από τους πρώτους Εβραίους αντάρτες στην περιοχή του Πωγωνίου, ενώ λίγους μήνες αργότερα οκτώ δραπέτες του στρατοπέδου της Λάρισας υπηρέτησαν σε μονάδες του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Ηδη στις 28 Μάρτη 1944 ο «Αγωνιστής» του ΕΑΜ Ιωαννίνων κατέγραφε τον εκτοπισμό της κοινότητας.
Το ίδιο δείχνει και η περίπτωση του Σαλβατώρ Μπακόλα. Είχε ενταχθεί στο ΕΑΜ, ανέβηκε στο βουνό τον Σεπτέμβρη του 1943 και, όταν οι Γερμανοί συνέλαβαν τους Εβραίους των Ιωαννίνων το πρωί της 25ης Μάρτη 1944, ήταν το μόνο μέλος της οικογένειάς του που δεν βρισκόταν στην πόλη. Ηταν ήδη αντάρτης και έτσι σώθηκε, ενώ οι υπόλοιποι συγγενείς του βρήκαν τραγικό θάνατο στα ναζιστικά στρατόπεδα.
Με τη λήξη του πολέμου η κοινότητα αριθμούσε μόλις 181 μέλη: 112 επιζώντες από τα στρατόπεδα και 69 διασωθέντες που είχαν κρυφτεί σε χριστιανικά σπίτια ή είχαν διαφύγει στα βουνά, ορισμένοι πολεμώντας με τις αντιστασιακές δυνάμεις.
Σήμερα, αυτή η μνήμη αποκτά ακόμα μεγαλύτερο βάρος, την ώρα που η φωτιά του πολέμου γενικεύεται στη Μέση Ανατολή, η ανθρωπιστική πρόσβαση στη Γάζα παραμένει ασφυκτικά περιορισμένη και το ΚΚΕ καλεί σε νέες κινητοποιήσεις με σύνθημα «Έξω η Ελλάδα από τον πόλεμο – καμιά συμμετοχή, καμιά εμπλοκή».
Ετσι τιμάμε έμπρακτα και τους αδικοχαμένους της γιαννιώτικης τραγωδίας, ιδιαίτερα εκείνους τους Εβραίους που βρέθηκαν στις γραμμές του λαϊκού κινήματος, του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Γιατί η σωστή πλευρά της Ιστορίας δεν αλλάζει: είναι η πλευρά των λαών, της αλληλεγγύης και της Αντίστασης απέναντι στον φασισμό, στον ρατσισμό, στον αντισημιτισμό και στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους.
(902.gr)
