Η πάλη του ΔΣΕ σε Ανατολική Μακεδονία και Θράκη
Το μνημείο του ΔΣΕ στην Κορνοφωλιά Εβρου
«Το χτύπημα της Κομοτινής είναι η αρχή της επίθεσης που ετοιμάζουμε για να σαρώσουμε τη φασιστοφωλιά αυτή.
Το χτύπημα της Κομοτινής είναι η προειδοποίηση στο φασισμό ότι τα φρούριά του δεν είναι για το ΔΣΕ κάστρα άπαρτα, ότι τα οχυρά του δεν τον σώζουν.
Λαέ της Κομοτινής
Από πολύ μπροστά σε προειδοποιήσαμε ότι οι πόλεις θα γίνουν ο στόχος μας. Και πάντα μας διακρίνει συνέπεια σταθερή στα λόγια και στα έργα».1
Το παραπάνω απόσπασμα από προκήρυξη του αρχηγείου Κομοτηνής του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας αφορά μία από τις πρώτες μεγάλες μάχες που έδωσαν τα εκεί τμήματα του επαναστατικού λαϊκού στρατού, και μάλιστα σε ένα σημαντικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης. Η ίδια προκήρυξη αναφέρει ότι οι μαχητές του ΔΣΕ από τη νύχτα μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες πολεμούσαν εντός της πρωτεύουσας του νομού Ροδόπης καταστρέφοντας πολυβολεία, ανατινάζοντας τανκς, λαφυραγωγώντας τη Χωροφυλακή. Η επίθεση θορύβησε τις αστικές δυνάμεις, με αποτέλεσμα να επισκεφτούν την πόλη για να επιθεωρήσουν την κατάσταση ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος2 και ο υποστράτηγος Παπαγεωργίου.
Η δράση του ΔΣΕ στη Θράκη, παρότι υποφωτισμένη από την έρευνα, είχε τις δικές της ηρωικές στιγμές, τις δικές της φοβερές δυσκολίες και τη δική της συμβολή στη φθορά των αστικών δυνάμεων. Εν γένει ο ΔΣΕ Θράκης, η συγκρότησή του, η δράση και η κατάληξή του αποτέλεσαν κομμάτι του τιτάνιου και δίκαιου ταξικού αγώνα της περιόδου 1946 – 1949, κατά τον οποίο η ελληνική αστική τάξη, το εκμεταλλευτικό κράτος της και οι μηχανισμοί της αντιμετώπισαν τη μεγαλύτερη απειλή στην έως τώρα Ιστορία τους. Στην αναγκαία διερεύνηση του ΔΣΕ Θράκης και της αλληλεπίδρασής του με το πλαίσιο της περιόδου συμβάλλει το συγκεκριμένο άρθρο.
Χρήσιμη αναδρομή αντί προλόγου
Ο ΔΣΕ στο πλαίσιο της συγκρότησής του ενοποίησε στρατιωτικά την περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας και την περιοχή της Θράκης, συγκροτώντας το Αρχηγείο Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης (ΑΑΜΘ). Η γεωγραφική ομοιομορφία και η κοινωνικοπολιτισμική και οικονομική ομοιότητα συνέδεαν έτσι κι αλλιώς τις δύο περιοχές.
Η περιοχή της Θράκης ειδικότερα ενσωματώθηκε από τις τελευταίες στο ελληνικό αστικό κράτος.3 Την περίοδο διαμόρφωσης των αστικών εθνικών κρατών ο ευρύτερος γεωγραφικός χώρος της Θράκης βρέθηκε στη δίνη των ανταγωνισμών και των αλληλοαποκλειόμενων σχεδιασμών των αστικών τάξεων της περιοχής, τα σύνορα συνεπώς άλλαξαν πολλές φορές, οι ξεριζωμοί πληθυσμών ήταν συχνοί και η πολυεθνική σύνθεση της περιοχής αξιοποιήθηκε αρκετές φορές για να εγείρονται συρράξεις. Παρά την αστάθεια, η περιοχή συγκέντρωνε ακμαίες εμπορικές κοινότητες, αστικά κέντρα που αναπτύσσονταν και πυκνό καπνεργατικό στοιχείο. Το τελευταίο σφυρηλάτησε και τις αξιοσημείωτες αγωνιστικές παραδόσεις της περιοχής.
Το καπνεργατικό κίνημα υπήρξε από τα πρώτα οργανωμένα εργατικά κινήματα της χώρας, με απεργίες που ξεκινούν ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα και σωματεία που ιδρύονται στην αυγή του 20ού. Τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1914 από τη Θεσσαλονίκη έως τη Δράμα και την Καβάλα οι καπνεργάτες ξεσηκώθηκαν σε μια μεγάλη πολυήμερη μαζική απεργία, από τα πρώτα σοβαρά σκιρτήματα των εργατών στο ελληνικό κράτος. Η Ξάνθη συγκλονίστηκε από απεργίες όλη τη δεκαετία του 1920, ενώ ξεχωρίζει αυτή του 1928, που κράτησε 36 μέρες και είχε θύματα. Κατά τον Μεσοπόλεμο όλη η περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης με τη συμβολή του ΚΚΕ ανέπτυξε πλούσιους αγώνες, σημαντικούς για την ταξική πάλη στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια, ενώ έδινε τα υψηλότερα πανελλαδικά ποσοστά στους συνδυασμούς που στήριζε το Κόμμα σε δημοτικές και βουλευτικές εκλογές.4
Τον Απρίλιο του 1941 η περιοχή πέρασε στη σύμμαχο του Αξονα φασιστική Βουλγαρία, όπως εξάλλου και η περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας.
Τον Σεπτέμβριο του 1941 ξέσπασε η μαζική λαϊκή ένοπλη εξέγερση της Δράμας ενάντια στα κατοχικά στρατεύματα. Επρόκειτο για τον πρώτο ένοπλο ξεσηκωμό στην Ελλάδα, που καθοδηγήθηκε από το Περιφερειακό Γραφείο Δράμας του ΚΚΕ. Οπωσδήποτε επρόκειτο για ηρωική κίνηση – παρά τις όποιες αδυναμίες της – που πνίγηκε στο αίμα, ενώ ακολούθησαν σκληρότατα αντίποινα.5
Στη διάρκεια της ΕΑΜικής Αντίστασης ξεχωρίζει η δράση του 81ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, που γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη το 1944 και είχε αρκετές επιτυχίες. Επρόκειτο για το Σύνταγμα που έδρασε στον Έβρο και απελευθέρωσε τον νομό από τη ναζιστική κατοχή, ενώ αιμοδότησε αργότερα τις τάξεις του ΔΣΕ.
Η Θράκη έχει επίσης τα δικά της μαρτυρικά χωριά, με σημαντικότερο το Καρυόφυτο Ξάνθης, που οι κάτοικοί του σφαγιάστηκαν κατά την αποχώρηση των Βουλγάρων. Αντίστοιχα, στις Σέρρες οργανώθηκε από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής το 1941 η σφαγή στα Κερδύλλια.6
Η αγωνιστική παράδοση των Θρακιωτών δεν θα μπορούσε να μην εκφραστεί και στον αγώνα του ΔΣΕ, παρά τη βαρβαρότητα που βίωσαν τόσο στον Μεσοπόλεμο όσο και στη διάρκεια της Κατοχής οι αγωνιστές του εργατικού – λαϊκού κινήματος και οι κάτοικοι της περιοχής.
Τα πρώτα βήματα
Οσον αφορά τις Ομάδες Ενοπλων Καταδιωκόμενων, για την περιοχή ανατολικά της Θεσσαλονίκης έχουμε λιγότερες πληροφορίες σε σχέση με την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα. Σημαντική πηγή στρατολόγησης μαχητών φαίνεται να ήταν μια σειρά στελέχη του ΕΛΑΣ που βρίσκονταν στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας κατά την περίοδο της «Λευκής Τρομοκρατίας». Στη συγκεκριμένη κοινότητα Ελλήνων αγωνιστών το θρακικό στοιχείο ήταν ισχυρό.7 Αρκετοί ήταν και οι μαχητές του 81ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ που προαναφέραμε και οι οποίοι φαίνεται ότι επανήλθαν σταδιακά στη Θράκη στο δεύτερο μισό του 1946.
Δυναμικό για ένταξη στις γραμμές του ΔΣΕ αποδείχθηκαν και αρκετοί επαναπατρισθέντες από τα βρετανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης της Μέσης Ανατολής. Η γειτνίαση με την Τουρκία επέτρεψε σε πολλούς νέους, ιδιαίτερα Εβρίτες, να περάσουν από την αρχή της Κατοχής τα σύνορα και να καταλήξουν στις ελληνικές δυνάμεις της Βορείου Αφρικής μέσω Παλαιστίνης. Εκεί ήρθαν σε επαφή με τους κομμουνιστές και την Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση, διώχθηκαν από την εξόριστη αστική κυβέρνηση και τους Βρετανούς συμμάχους της και επέστρεψαν στην Ελλάδα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, οπότε και διώχθηκαν εκ νέου. Αλλωστε, τη μεταβαρκιζιανή περίοδο οι ένοπλοι του διαβόητου Τσαούς Αντών μαζί με την Εθνοφυλακή οργίαζαν στην περιοχή, δολοφονώντας κομμουνιστές και τρομοκρατώντας εν γένει τον πληθυσμό, ιδίως τις μειονότητες. Ετσι δημιουργήθηκε μια μαγιά καταδιωκόμενων.8
Στα τέλη του 1946 είχαν σχηματιστεί αξιόλογες δυνάμεις στα ορεινά του Εβρου (περί τους 800 – 1.000 άνδρες), στα βόρεια της Ξάνθης (περί τους 300) και στη γραμμή που σχηματίζουν τα όρη Κερδύλια, Μπέλες, Κρούσια (περί τους 1.000)9. Ως αποτέλεσμα σχηματιζόταν ένας κλοιός απέναντι στις αστικές δυνάμεις από τα Ανατολικά του Στρυμόνα έως τον Έβρο.
Ο αντιστράτηγος Κ. Βεντήρης σε αναφορά του στις 27 Νοεμβρίου 1946 προς το ΓΕΣ υπολόγιζε τους μαχητές του ΔΣΕ σε Ανατολική Μακεδονία και Θράκη γύρω στους 1.000, οι 700 εκ των οποίων στον Έβρο, ενώ σημείωνε την πρόοδο των αντάρτικων σχηματισμών στον εφοδιασμό τους. Η αναφορά του επιβεβαιώνει συνεχείς παρενοχλήσεις του ΔΣΕ προς τις κυβερνητικές δυνάμεις από τις οποίες εξασφαλίζονται για τον ΔΣΕ ποικίλα λάφυρα (τηλεφωνικές συσκευές, ιματισμός, τρόφιμα)10. Όλα τα προηγούμενα υποδηλώνουν τη στέρεη παρουσία του ΔΣΕ στην περιοχή ήδη από την πρώτη χρονιά της τρίχρονης εποποιίας 1946 – 1949.
Το 1947 έχουμε πια διαμορφωμένο αρχηγείο το οποίο έχει στην ευθύνη του την περιοχή και κάνει αισθητή την παρουσία του. Πιο συγκεκριμένα, στις 27 Δεκεμβρίου 1946 εκδόθηκε η υπ΄ αρ. 19 Διαταγή του ΓΑ με την οποία οι αντάρτικες δυνάμεις γίνονται στρατός και αποκτούν διάρθρωση σε αρχηγεία. Για την ΑΜΘ οριζόταν ομώνυμο αρχηγείο με δύναμη 3.800 στρατιωτών, διοικητή τον Θανάση Γκένιο – Λασσάνη και Πολιτικό Επίτροπο τον Βαγγέλη Βασβανά. Τα τοπικά αρχηγεία ορίζονταν σε Έβρο, δάσος Χαϊντούς, Κομοτηνή, Ξάνθη, Παγγαίο, Νιγρίτα, Σέρρες και Μποζ Νταγ.11
Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται και από μια σειρά προκηρύξεις που εκδίδει το Τμήμα Διαφώτισης και αφορούν το αρχηγείο Κομοτηνής12 με τις οποίες γίνεται προσπάθεια να ξεσηκωθεί ο λαός της Ροδόπης και να παλέψει μέσα από τον ΔΣΕ.
Ο αγώνας ξεδιπλώνεται
Με αυτές τις δυνάμεις ο νεοσύστατος στρατός ξεκίνησε έναν πόλεμο που αρχικά στόχευε στη φθορά των κυβερνητικών δυνάμεων. Αλλωστε η στρατηγική του ΚΚΕ προωθούσε έναν αγώνα άμυνας και πίεσης από τη μεριά του εργατικού – λαϊκού κινήματος ώστε να υπάρξουν κατακτήσεις για τον λαό, χωρίς γενίκευση της ένοπλης πάλης για επιβολή της εργατικής εξουσίας. Σε αυτό το πλαίσιο δρούσαν και οι δυνάμεις του ΔΣΕ στη Θράκη, αντιμετωπίζοντας και ορισμένες πρόσθετες αντικειμενικές δυσκολίες, όπως ήταν ο γεωγραφικός παράγοντας.
Πιο συγκεκριμένα, η μικρή απόσταση της ενδοχώρας και των βουνών από τη θάλασσα δεν ευνοούσε τους μεγάλους ελιγμούς. Αντίθετα, σε έναν βαθμό επέβαλλε τον αντάρτικο πόλεμο. Για παράδειγμα, πολλές φορές οι δυνάμεις του ΔΣΕ έπληξαν τη βασική υποδομή που συνέδεε τη Θράκη με τη Δυτική Ελλάδα, το σιδηροδρομικό δίκτυο. Ωστόσο οι περιορισμένες δυνατότητες ελιγμών δεν επέτρεπαν στον ΔΣΕ να εξαρθρώσει τα συγκοινωνιακά δίκτυα και έτσι να δημιουργήσει αδιέξοδα στην κυβερνητική εξουσία. Την ίδια στιγμή όμως και ο αστικός στρατός υποχρεωνόταν σε επιδρομές «διά ευκινήτων τμημάτων»13, αναγνωρίζοντας τις δυσκολίες του πεδίου. Παράλληλα, πολύ γρήγορα οι αστικές δυνάμεις ομολόγησαν τόσο τη δυσκολία της κατάστασης όσο και τη σχετική ισορροπία που είχε αρχικά διαμορφωθεί μεταξύ των δυνάμεων του ΔΣΕ και του αστικού στρατού στην περιοχή.
Στις αρχές μάλιστα ανάπτυξης του αγώνα δεν έλειψαν και οι απογοητεύσεις από την πλευρά των κυβερνητικών δυνάμεων. Στις 15-16 Ιανουαρίου 1947 δυνάμεις της 26ης Μεραρχίας του κυβερνητικού στρατού κινητοποιήθηκαν ενάντια σε μαχητές του ΔΣΕ στα χωριά Ίασμος και Πολύανθος της Ροδόπης χωρίς καμία επιτυχία.14 Το καλοκαίρι του ίδιου έτους ξεκίνησαν νέες επιχειρήσεις ενάντια στον ΔΣΕ, ιδιαίτερα στα ορεινά του Έβρου, επίσης χωρίς αξιοσημείωτα αποτελέσματα. Αντίθετα, οι τάξεις του ΔΣΕ και οι δυνατότητές του διευρύνονταν, το ίδιο και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του στην περιοχή.15 Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί αποτέλεσμα της 3ης Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ, από όπου προέκυψε το «Σχέδιο Λίμνες», στο οποίο τέθηκε ως στόχος η απελευθέρωση της Μακεδονίας και της Θράκης με κέντρο τη Θεσσαλονίκη.16
Για τον συγκεκριμένο σκοπό, στις 12/9/1947 τα μέλη του κλιμακίου της ΚΕ του ΚΚΕ της Ελεύθερης Ελλάδας συνήλθαν σε κοινή σύσκεψη με τον επιτελάρχη του ΓΑ του ΔΣΕ Στ. Παπαγιάννη και τους διοικητές των αρχηγείων Δυτικής, Κεντρικής Μακεδονίας και Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, συγκροτώντας έτσι πολεμικό συμβούλιο. Από την ΑΜΘ μέρος πήραν οι Γιώργος Λασσάνης και Νίκος Κανακαρίδης (Λάμπρος). Στη σύσκεψη οι μαχητές του ΔΣΕ υπολογίστηκαν σε 24.000 μέγιστη δύναμη στην ηπειρωτική Ελλάδα, από τους οποίους 3.500 στην Ανατολική Μακεδονία – Θράκη.17
Η ενίσχυση του Δημοκρατικού Στρατού στη Βορειοανατολική Ελλάδα προκάλεσε σχετική σύσκεψη υπό τον βασιλιά Παύλο στην έδρα της Πρώτης Στρατιάς στον Βόλο. Εκεί παρατηρήθηκαν τόσο η αριθμητική αύξηση των δυνάμεων του ΔΣΕ όσο και η βελτίωση της μαχητικότητας και της αποτελεσματικότητάς τους. Ως εκ τούτου, το Γ΄ Σώμα Στρατού ζήτησε 20 επιπλέον τάγματα πεζικού για να αντιμετωπίσει την κατάσταση, χωρίς αυτό βέβαια να καταστεί εφικτό.
Ωστόσο, ενισχυμένος σε μέσα και υλικά ο κυβερνητικός στρατός πέρασε σε ευρεία αντεπίθεση με τη συνδρομή ταγμάτων Εθνοφρουράς, Χωροφυλακής, ΜΑΥ και ΜΑΔ.18 Τον Δεκέμβριο του 1947 ξεκίνησε η επιχείρηση «Αλέξανδρος», κατά τα πρότυπα των εκστρατειών που οργανώνονταν στη Δυτική Ελλάδα, με μεγάλη δύναμη πυρός, ενώ φτιάχτηκε ένα ακόμη ένοπλο σώμα προς καταστολή του ΔΣΕ, η Διοίκηση Εθνοφρουράς Θράκης. Παρά τις σημαντικές απώλειες που προξένησε στον ΔΣΕ η εν λόγω επιχείρηση έως τις αρχές του 1948, ο τελευταίος διατηρούσε τις θέσεις του, απέκρουε επιθέσεις, καθήλωνε τον αντίπαλο και ενίοτε περνούσε στην αντεπίθεση. Στο μεταξύ, η έδρα του Αρχηγείου είχε μεταφερθεί στο κατάφυτο δάσος της Χαϊντούς στην Ξάνθη.
Την άνοιξη του 1948 συγκροτήθηκε ομάδα της Μεραρχίας στη Θάσο με διοικητή τον Γιάννη Μάντζαρο και Πολιτικό Επίτροπο τον Γιάννη Σιαμαντούρο.
Στις 2 Απριλίου 1948 οι μαχητές του ΔΣΕ εισέβαλαν για πολλοστή φορά στους Μεταξάδες Έβρου και στις 29 του ίδιου μήνα επιτέθηκαν ξανά, προκαλώντας απώλειες σε δύο τάγματα εθνοφυλάκων, που είχαν 20 νεκρούς και 5 αιχμαλώτους. Παρά την αρχική επιτυχία, η μάχη διήρκεσε 3 μέρες, σε μια προσπάθεια ελέγχου του κεφαλοχωρίου των Μεταξάδων και άρα μιας ευρύτερης περιοχής του Έβρου. Η ήττα των δυνάμεων του ΔΣΕ εκεί αξιοποιήθηκε ποικιλοτρόπως από την αστική προπαγάνδα για την ενίσχυση της αστικής ιδεολογίας στους πληθυσμούς του Έβρου και την εδραίωση της ισχύος των αστικών μηχανισμών που είχαν πληγεί στην περιοχή.
Τμήματα του Αρχηγείου χτύπησαν με μπαζούκας στις 30 Απριλίου 1948 το αστυνομικό τμήμα του Ιάσμου Κομοτηνής, προξενώντας πολλές απώλειες στον αντίπαλο. Στις 12 Μαΐου ανατίναξαν αμαξοστοιχία λίγο έξω από το Διδυμότειχο και στις 16 του ίδιου μήνα μπήκαν στους Παπάδες Ροδόπης, από όπου αποκόμισαν πλούσια λάφυρα.
Το δίμηνο Ιούλιος – Αύγουστος 1948 η δράση του ΔΣΕ στην περιοχή εντάθηκε. Μια από τις επιτυχίες των μαχών εκείνης της περιόδου ήταν η αιχμαλωσία του συνταγματάρχη του κυβερνητικού στρατού Ευστράτιου Θεοδωρόπουλου.19
Η κορύφωση της πάλης
Με την αναδιοργάνωση του ΔΣΕ τον Αύγουστο του 1948 και τη συγκρότηση Μεραρχιών οι δυνάμεις της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης εντάχθηκαν στην VII (7η) Μεραρχία. Η δύναμη της Μεραρχίας εκείνη την περίοδο ανερχόταν σε 1.073 μαχητές και μαχήτριες. Διοικητές της ορίστηκαν οι υποστράτηγοι Θανάσης Γκένιος και Βασίλης Γκανάτσιος (Χείμαρρος). Πολιτικοί Επίτροποι της Μεραρχίας ήταν ο συνταγματάρχης Δημήτρης Βατουσιανός, ο Γιώργος Κατεμής, ο Νίκος Γιωργαλής και ο αντισυνταγματάρχης Βαγγέλης Κωστούδης (Αλέξης). Επιτελάρχης ορίστηκε ο Γιώργος Κατεμής και αργότερα ο αντισυνταγματάρχης Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης).
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1948 βόρεια της Δράμας ξεκίνησε η επιχείρηση «Κούλα» του αστικού στρατού, με στόχο την καταστροφή των θέσεων του ΔΣΕ έως τα σύνορα. Τρία κυβερνητικά τάγματα πεζικού, πυροβολικό και τεθωρακισμένα μαζί με μονάδες της Χωροφυλακής και της Εθνοφρουράς, ανάμεσά τους και η μονάδα του δωσίλογου Τσαούς Αντών20, κινήθηκαν εναντίον 1.900 μαχητών του ΔΣΕ και 500 περίπου αμάχων που βρίσκονταν μαζί τους. Η επιχείρηση δεν μπόρεσε να καταστρέψει τις δυνάμεις του ΔΣΕ ΑΜΘ, που ελίχθηκαν προς άλλες περιοχές, ενώ οι άμαχοι πέρασαν σε βουλγαρικό έδαφος. Οι κυβερνητικές δυνάμεις σύμφωνα με δική τους αναφορά είχαν 11 νεκρούς και 56 τραυματίες. Κατά τις κυβερνητικές εκτιμήσεις οι απώλειες του ΔΣΕ ήταν 67 νεκροί και πάνω από 100 τραυματίες.21
Από την άλλη, καταγράφονται πλήθος επιτυχημένων παρενοχλήσεων του ΔΣΕ σε κατοικημένες περιοχές και στρατιωτικούς στόχους. Οι κινήσεις αυτές συχνά δεν ξεπερνούσαν τα στενά όρια του αντάρτικου πολέμου, ωστόσο είναι δείγματα γραφής της σθεναρής αντίστασης του ΔΣΕ στις νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις του κυβερνητικού στρατού, που εντάθηκαν το φθινόπωρο του 1948 μετά τις επιχειρήσεις στον Γράμμο.
Παράλληλα με τη στρατιωτική δράση η 7η Μεραρχία του ΔΣΕ οργάνωνε τη δραστηριότητά της και στον μορφωτικό – εκπολιτιστικό τομέα.
Αρχικά εξέδιδε έντυπα για να ενημερώνει τους μαχητές της για τις επιτυχίες των τμημάτων της, αλλά και για συνολικά για τις επιτυχίες του ΔΣΕ. Κυκλοφόρησαν δελτία ειδήσεων, ενώ ως ημερήσιος Τύπος κυκλοφόρησαν τα δισέλιδα «Δημοκρατικά Νέα». Από το 1948 διασώζονται μια σειρά φύλλα22 των «Δημοκρατικών Νέων» αλλά και δελτία ειδήσεων. Στην ύλη τους υπάρχουν στοιχεία από τη δράση όλων των Μεραρχιών, αλλά και ορισμένες εξελίξεις από τα διεθνή μέτωπα.23 Από αυτά προκύπτει η πλήρης σύνδεση της 7ης Μεραρχίας με το Γενικό Αρχηγείο και την ΠΔΚ, παρά τις δυσκολίες και τις συνθήκες απομόνωσης των δυνάμεών της.
Η εκδοτική δουλειά ήταν και αυτή αρκετά πλούσια, αφού τυπώθηκε πλήθος βιβλίων και μπροσούρων, με τα αντίτυπα να φτάνουν τα 1.802.000.24 Για την ιδιαίτερη δουλειά που έπρεπε να γίνει στη γυναίκα μαχήτρια και στη γυναίκα της βιοπάλης εκδιδόταν εφημερίδα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το 10λεπτο της γυναίκας», αλλά και η «Αγωνίστρια». Η Νεολαία της Μεραρχίας εξέδιδε για ένα διάστημα την εφημερίδα «Θύελλα», ενώ κυκλοφορούσε και ο «Πολιτικός Επίτροπος»25. Ξεχωριστό υλικό έβγαινε στη γλώσσα των μουσουλμάνων της Θράκης.
Απαραίτητο στοιχείο και στον ΔΣΕ ΑΜΘ ήταν η ανάπαυλα και η δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου των μαχητών. Ετσι, στο αρχείο που αφορά την VII Μεραρχία διασώζονται θεατρικά έργα και σκετς, 10 στο σύνολο, επιμελημένα από την Επιτροπή Διαφώτισης της Μεραρχίας. «Η (…) ανάγκη να δοθεί στους μαχητές (…) ένα έργο για να παίζουν σε ώρα ανάπαυλας έσπρωξε τον συγγραφέα στη συγγραφή του έργου αυτού», σημειώνει στον πρόλογο ενός μικρού θεατρικού 14 σελίδων ο ανώνυμος δημιουργός του, παρατηρώντας ότι ήταν παράληψη η απουσία μιας τέτοιας δραστηριότητας.26
Συνεχίζεται…
Σημειώσεις:
1. Προκήρυξη του Αρχηγείου Κομοτηνής με ημερομηνία 12 Νοεμβρίου 1947 και με υπογραφή του Αλκη Γκαγκούλια. Διατηρήθηκε η ορθογραφία του πρωτότυπου, όπως και σε όλες τις προκηρύξεις. Επιμορφωτικό Κέντρο Βιβλιοθήκη – Αρχείο Χαρίλαος Φλωράκης (ΕΚΧΦ), Α.Μ. 72906.
2. Αστός πολιτικός που συμμετείχε ως υπουργός σε κυβερνήσεις το διάστημα 1946 – 1949.
3. Το 1920 η Δυτική Θράκη ενσωματώθηκε στην Ελλάδα και το 1923 ορίστηκε επίσημα από τη Συνθήκη της Λοζάνης ο ποταμός Έβρος ως φυσικό σύνορο μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η Ανατολική Μακεδονία είχε ενσωματωθεί με τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο.
4. Τομεακή Επιτροπή Ξάνθης του ΚΚΕ, «Η Κόκκινη Ξάνθη του Μεσοπολέμου».
5. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, Β1 τόμος, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2019, σελ. 155.
6. Θεωρείται ένα από τα πρώτα μαρτυρικά χωριά. Πρόσχημα της σφαγής ήταν η υπό διαμόρφωση ανταρτοομάδα με το όνομα «Οδυσσέας Ανδρούτσος», στην οποία συμμετείχαν περί τους 20 νέους κατοίκους του χωριού και είχε επικεφαλής τον κομμουνιστή δάσκαλο Θανάση Γκένιο (Λασσάνη), που αργότερα αναλαμβάνει ηγετική θέση στο ΑΑΜΘ.
7. Χρήστος Καινούργιος (Βρασίδας), «Στα στρατόπεδα Ρουμπίκ και Μπούλκες», εκδ. «Ιωλκός», όπως παρατίθεται στο Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, Β2 τόμος, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2019, σελ. 90.
8. Γιώργος Μαργαρίτης, «Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946 – 1949», τόμος 2, εκδ. «Βιβλιόραμα», Αθήνα 2001, σελ. 388 – 389.
9. ό.π., σελ. 390.
10. ό.π., σελ. 390 – 391.
11. Αναστάσης Γκίκας, «Χρονολόγιο των κυριότερων πολιτικών και στρατιωτικών γεγονότων 1946 – 1949», Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, Συλλογή κειμένων. Εγγραφα από το αρχείο του ΚΚΕ, επιμ. Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ, Αθήνα 2016, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή».
12. Σώζονται προκηρύξεις από τα αρχηγεία Εβρου, Ξάνθης, Κομοτηνής αλλά και κάποιες που έβγαζε το Τμήμα Διαφώτισης του ΑΑΜΘ. Τις τελευταίες τις βρίσκουμε στο ΕΚΧΦ, Α.Μ. 72906.
13. Γιώργος Μαργαρίτης, ό.π., σελ. 391 – 392.
14. ό.π., σελ. 396.
15. ό.π., σελ. 402.
16. Η 3η Ολομέλεια συγκλήθηκε στις 11 – 12 Σεπτεμβρίου 1947 σε δύο Τμήματα, στις Πρέσπες και στην Αθήνα. Το «Σχέδιο Λίμνες», που ήταν το άμεσο αποτέλεσμά της, αλλά και η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση που ανακοινώθηκε στις 23 Δεκεμβρίου 1947, αποτέλεσαν ποιοτική στροφή στη στρατηγική του ΚΚΕ, καθώς το βάρος της κομματικής δουλειάς μετατοπιζόταν στον ένοπλο αγώνα, ενώ οι περιοχές που έλεγχε ο ΔΣΕ αναγνωρίζονταν ως ελεύθερο από την αστική κυβέρνηση έδαφος. Για το «Σχέδιο Λίμνες» πρβλ. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, τόμος Β2, ό.π., σελ. 269 – 279.
17. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, τόμος Β2, ό.π., σελ. 272.
18. ΜΑΔ: Μονάδες Αποσπασμάτων Διώξης. ΜΑΥ: Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου. Παραστρατιωτικές μονάδες που δρούσαν συμπληρωματικά προς τον εθνικό στρατό, γνωστές για τη σκληρότητά τους.
19. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, ό.π., σελ. 378.
20. Η συμμορία του είχε αναβαπτιστεί σε Λόχο Χωροφυλάκων Ανευ Θητείας.
21. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, 1939 – 1949, ό.π.
22. Πρόκειται για 32 έντυπα των μηνών Νοεμβρίου – Δεκεμβρίου που διασώζονται στο Επιμορφωτικό Κέντρο Βιβλιοθήκη – Αρχείο Χαρίλαος Φλωράκης.
23. Για παράδειγμα υπάρχουν αρκετές αναφορές στην Κίνα και στις κινήσεις του Λαϊκού Στρατού, αλλά και από απεργίες σε άλλες χώρες.
24. Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός ειδικά αν συγκριθεί με τις Μεραρχίες Θεσσαλίας, Ρούμελης, Πελοποννήσου, Ηπείρου. Φιλιώ Τόλια, «Ο Πολιτικός Επίτροπος στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ)», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2025, σελ. 318.
25. Αντίτυπα σώζονται στο ΕΚΧΦ. Για «Το 10λεπτο της γυναίκας» ο Α.Μ. είναι 251991. Η «Αγωνίστρια» έβγαινε κάθε 15 μέρες (Α.Μ. 251972) και από τη «Θύελλα» έχουν βρεθεί 3 φύλλα του 1948.
26. Ιούνιος 1947, ΕΚΧΦ, Α.Μ. 503141. Τα έργα αυτά, αν και απλοϊκά στη σύλληψή τους, δείχνουν όχι μόνο τον σωστό προσανατολισμό για την αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου μεταξύ των μαχών αλλά και καταπιάνονται με όλα τα ζητήματα προσπαθώντας να προβληματίσουν τον μαχητή, ή ακόμα και τον άμαχο που ακολουθεί τον ΔΣΕ, για την πολιτική κατάσταση, για τον αγώνα που διεξάγεται. Για παράδειγμα, σώζεται σκετς που σατιρίζει τον Σοφούλη, ενώ σε άλλο, με τίτλο «Ο φαντασιόπληχτος», καυτηριάζεται η στάση ορισμένων μαχητών που δεν θέλουν να διαβάζουν.
Λάμπρος ΤΖΙΜΑΣ
Συνεργάτης της Ομάδας Ιστορίας της Κομματικής Οργάνωσης Αττικής του ΚΚΕ
(Αναδημοσίευση από τον Ριζοσπάστη του Σαββατοκύριακου 1-2 Αυγούστου 2026)
