Ένα εξαιρετικό δημοσίευμα για τα μυτερά τσόκαρα των Les Bethmalais που μας θυμίζει τι πραγματικά σημαίνει πολιτισμός
Γράφει η Χριστίνα Μιχαλά
Μου άρεσε ιδιαίτερα το αφιέρωμα της Ιωάννας Φίλιππα και, ομολογώ, μου κέντρισε το ενδιαφέρον να ψάξω λίγο περισσότερο την ιστορία των Les Bethmalais, της κοιλάδας Bethmale και τον κόσμο που κρύβεται πίσω από τα περίφημα μυτερά τσόκαρα.
Και όσο ψάχνει κανείς, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι πίσω από αυτό το παράξενο ζευγάρι παπούτσια υπάρχει ένας ολόκληρος πολιτιστικός κόσμος.
Ακόμη και το ίδιο το όνομα της κοιλάδας έχει ενδιαφέρον. Η παλαιότερη ετυμολογική παράδοση το συνδέει με την έννοια της «κακής» ή δύσκολης κοιλάδας, πιθανότατα εξαιτίας του άγριου και απαιτητικού ορεινού τοπίου, των χιονοστιβάδων, των δύσκολων συνθηκών ζωής και της απομόνωσης… η ακριβής αιτία πάντως δεν θεωρείται βέβαιη.
Οι ίδιοι οι Les Bethmalais, ήδη από το 1961, επέλεξαν συνειδητά να απομακρυνθούν από το απλό «folklore-animation» και να στραφούν στη συστηματική διάσωση της λαϊκής κουλτούρας της Bethmale και της ευρύτερης ιστορικής περιοχής του Couserans, στα γαλλικά Πυρηναία». Αναζήτησαν παλιές φορεσιές, φωτογραφίες, μουσικές, χορούς, αρχεία και προφορικές μαρτυρίες, ώστε η παράδοση να μη μείνει απλώς μια σκηνική εικόνα αλλά να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.
Η προσπάθεια αυτή έφτασε ακόμη και στην αναβίωση της παλιάς παράδοσης του τοπικού όμποε, όταν η γνώση του οργάνου κινδύνευε να χαθεί. Αυτό δείχνει πόσο βαθιά μπορεί να είναι η δουλειά που κρύβεται πίσω από μια φαινομενικά απλή εμφάνιση σε ένα φεστιβάλ.
Το ίδιο συναρπαστική είναι και η ιστορία των ίδιων των τσόκαρων. Ο τεχνίτης δεν χρησιμοποιεί οποιοδήποτε κομμάτι ξύλου. Αναζητά στα δάση της περιοχής σπάνια, φυσικά λυγισμένα κομμάτια οξιάς, σημύδας ή καρυδιάς, με τη σωστή καμπύλη για να δημιουργηθεί η χαρακτηριστική μακριά μύτη. Στις πλαγιές, το δέντρο λυγίζει από το έδαφος ή το χιόνι και ύστερα ξανασηκώνεται προς το φως, δημιουργώντας φυσικά τη γωνία που χρειάζεται. Ο τεχνίτης Pascal Jusot χαρακτηρίζει μάλιστα την αναζήτηση αυτού του ξύλου «ένα ποίημα από μόνο του».
Σαν να συμμετέχει, λοιπόν, και το ίδιο το βουνό στη δημιουργία της παράδοσης.
Για ένα ζευγάρι τελετουργικά τσόκαρα απαιτούνταν ημέρες δουλειάς, ενώ η πρώτη δυσκολία ήταν να βρεθούν στα βουνά δύο κορμοί με το κατάλληλο φυσικό γωνιώδες σχήμα. Η λευκή καρυδιά θεωρούνταν ιδιαίτερα πολύτιμη για την αντοχή της, ενώ αργότερα χρησιμοποιήθηκε περισσότερο και η σημύδα.
Υπάρχουν μάλιστα λεπτομέρειες που κάνουν αυτή την παράδοση ακόμη πιο ζωντανή. Κάποτε, από τον ήχο των καρφιών των τσόκαρων πάνω στις πέτρες μπορούσαν να αναγνωρίσουν ποιος πλησίαζε. Υπήρχαν και τα «καλά» τσόκαρα, για την εκκλησία, το καφενείο και τους χορούς. Ένας τόπος, δηλαδή, δεν είχε μόνο τη δική του εικόνα…είχε και τον δικό του ήχο.
Και πάνω στα ίδια τα Bethmale παραμένει μια μικρή αλλά πολύ όμορφη λεπτομέρεια: μικρά καρφιά που σχηματίζουν καρδιά. Η μύτη, μάλιστα, απέκτησε και ερωτικό συμβολισμό: όσο πιο μακριά και μυτερή, τόσο μεγαλύτερη θεωρούνταν η αγάπη και τόσο μεγαλύτερος ο θαυμασμός για τη μέλλουσα νύφη.
Και πίσω από το αντικείμενο υπάρχει πάντα ο άνθρωπος.
Ο Pascal Jusot είναι ένας από τους ελάχιστους επαγγελματίες κατασκευαστές ξύλινων τσόκαρων που έχουν απομείνει στη Γαλλία. Δεν κατάγεται από τη Bethmale… γνώρισε την τέχνη ως επισκέπτης και την περιγράφει ως «έρωτα με την πρώτη ματιά». Από τη δεκαετία του 1980 αφιερώθηκε σε αυτήν, μαθητεύοντας για χρόνια δίπλα στον Marcel Catala.
Όταν ο Marcel Catala αποσύρθηκε, δεν κράτησε για τον εαυτό του όσα είχε μάθει επί δεκαετίες· παρέδωσε στον Pascal το εργαστήριό του, τα εργαλεία και τα μηχανήματά του. Η γνώση πέρασε κυριολεκτικά από χέρι σε χέρι.
Και αυτή η αλυσίδα συνεχίζεται. Το 2024 ο Pascal άρχισε να εκπαιδεύει δύο νεότερους τεχνίτες, τον Julien Cazalé και τον Barney Vander Cruyssen, ώστε να αναλάβουν το εργαστήριό του και να συνεχίσουν τόσο τα σαμπό κήπου όσο και τα εμβληματικά μυτερά τσόκαρα της Bethmale.
Ο ίδιος είχε πει παλαιότερα ότι ήθελε να βρει κάποιον πραγματικά παθιασμένο, γιατί «αν δεν υπάρχει σπίθα, δεν αξίζει τον κόπο».
Και τελικά η σπίθα βρήκε τους επόμενους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι οι Les Bethmalais αντιλαμβάνονταν ήδη από το 1991 τον ρόλο ενός διεθνούς φεστιβάλ: όχι ως μια απλή διαδοχή παραστάσεων, αλλά ως χώρο πραγματικής συνάντησης και ανταλλαγής πολιτισμών. Ο Philippe Bourges περιγράφει ακόμη και βραδιές όπου διαφορετικές αποστολές μάθαιναν η μία τους χορούς της άλλης.
Και εδώ βρίσκεται, για μένα, η ιδιαίτερη αξία του αφιερώματος της Ιωάννας Φίλιππα. Ένα ζευγάρι παράξενα μυτερά τσόκαρα έγινε αφορμή να κοιτάξουμε πιο βαθιά και να ανακαλύψουμε έναν ολόκληρο κόσμο.
Πίσω από κάθε σύλλογο υπάρχει ένας τόπος. Πίσω από κάθε φορεσιά υπάρχουν μνήμες. Πίσω από κάθε αντικείμενο μπορεί να υπάρχει μια τέχνη, μια ιστορία και μια αλυσίδα ανθρώπων που φροντίζουν να μη χαθεί.
Και ίσως υπάρχει κάτι ακόμη πιο βαθύ: στη Bethmale, το ίδιο το τοπίο συμμετέχει στην παράδοση. Το βουνό, το χιόνι, τα δάση, το ξύλο, οι δύσβατες πλαγιές δεν είναι απλώς φόντο… είναι μέρος της ιστορίας. Το υλικό του παπουτσιού βγαίνει από τον τόπο, η μορφή του γεννιέται από τη φυσική καμπύλη του δέντρου και ο ήχος του επιστρέφει πάλι στις πέτρες του χωριού.
Σαν να φορά ο άνθρωπος ένα κομμάτι από τον ίδιο τον τόπο του.
Όπως κι εμείς κουβαλάμε τον δικό μας κόσμο, έτσι και κάθε λαός κουβαλά τον δικό του.
Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο κέρδος του τόσο όμορφου αφιερώματος της Ιωάννας Φίλιππα: δεν μας κάνει απλώς να κοιτάξουμε το θέαμα… μας κάνει να θέλουμε να γνωρίσουμε τον πολιτισμό που υπάρχει πίσω από αυτό.
Γιατί τελικά «κρατάμε την παράδοση» σημαίνει ακριβώς αυτό: δεν αφήνουμε έναν κόσμο να χαθεί -και φροντίζουμε να υπάρχει πάντα κάποιος που θα παραλάβει τη σπίθα.
