Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας στην Ικαρία

Κρησφύγετα ανταρτών του ΔΣΕ στην Ικαρία

Το Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ αναφέρει: «Στους νησιωτικούς χώρους που συγκροτήθηκε, ο ΔΣΕ βρισκόταν αντιμέτωπος με πρόσθετες δυσκολίες σε σύγκριση με εκείνες των τμημάτων του στην ηπειρωτική Ελλάδα, όντας εύκολος ο έλεγχος των νησιών από το αστικό κράτος. Οι επιπλέον δυσκολίες προέκυπταν από τη στενότητα των περιοχών δράσης του, αλλά και από την αντικειμενική αδυναμία στενής επαφής και συντονισμού με τα ηγετικά κλιμάκια του ΔΣΕ, επομένως και της βοήθειας που χρειαζόταν να πάρει από αυτά.

Εκ των πραγμάτων, όπως εξελισσόταν η κατάσταση συνολικά για τον ΔΣΕ, η ύπαρξη και η δράση του στις νησιωτικές περιοχές δεν μπορούσε να έχει διαστάσεις μεγαλύτερες από εκείνες μιας ηρωικής αντίστασης και περισπασμού αστικών δυνάμεων. Και αυτό πέρα από το γεγονός ότι η πάλη του κρατούσε στα πιο απόμακρα μέρη της Ελλάδας ζωντανή τη φλόγα μιας στάσης ανυπότακτης και δίκαιης, ενώ έστηνε μεμιάς την αντίπαλη προπαγάνδα της «έξωθεν υποκίνησης»».¹ (Η υπογράμμιση δική μας.)

Στις παραπάνω δυσκολίες, για την Ικαρία προσθέτονταν και η παρουσία μεγάλου αριθμού εξόριστων, που κατά διαστήματα ξεπερνούσε ακόμα και τον γηγενή πληθυσμό (11.000 κάτοικοι, έως 15.000 οι εξόριστοι). Μια υπολογίσιμη άοπλη μάζα ανθρώπων, που έπρεπε να προστατευτεί και από πιθανά μαζικά αντίποινα του αστικού κράτους. Άλλωστε πολλοί από αυτούς, ενώ εξαρχής ήθελαν «να ξαναβγούνε στο βουνό», καθαρά από λόγους κομματικότητας ακολούθησαν τις κατευθύνσεις των καθοδηγητικών τους οργάνων – στο πλαίσιο της τότε στρατηγικής του Κόμματος και της επιδίωξης της «δημοκρατικής ομαλότητας» – και παρουσιάστηκαν στα αστυνομικά τμήματα, για να καταλήξουν στις φυλακές και τις εξορίες. Αν και δήλωναν διάθεση να περάσουν από την εξορία στην παρανομία, «δεν είχαν εντολή από το Κόμμα»².

Οι πρώτοι καταδιωκόμενοι

Νέστορας Νιαπάς, πρώτος πεσών μαχητής του ΔΣΕ στην Ικαρία που δολοφονήθηκε από το αστικό κράτος στις 19-6-1948

Οπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, ο ΔΣΕ ξεκίνησε στην Ικαρία από ομάδες καταδιωκόμενων. Η συγκρότησή τους είχε ένα ιστορικό βάθος.

Κατά τη διάρκεια των Μαχών του Δεκέμβρη ’44, στον Πειραιά στάλθηκε ελληνικό πολεμικό πλοίο προς ενίσχυση των βρετανικών δυνάμεων. Ο ναύτης Αντρέας Κατσάς, αρνούμενος να υποταγεί στους Βρετανούς, λιποτάκτησε και απέδρασε στην Ικαρία, όπου ως παράνομος, τον φρόντιζε η Κομματική Οργάνωση Ικαρίας του ΚΚΕ. Το ίδιο συνέβη και με τους Στάθη Καβουριάρη και Μανώλη Χερουβή, που λιποτάκτησαν από διλοχίες της ταξιαρχίας Ρίμινι. Αυτοί αποτέλεσαν και τη «μαγιά» των παράνομων ομάδων στο νησί. Κινούνταν όμως άοπλοι, παρόλο που μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας οι τοπικές δυνάμεις δεν παρέδωσαν τον ιταλικό οπλισμό που είχαν αποκτήσει κατά τη συνθηκολόγηση της φασιστικής Ιταλίας (Σεπτέμβριος 1943), αλλά είχαν την πρόνοια να τον κρύψουν.

Η απόφαση του 7ου Συνεδρίου του ΚΚΕ (1-6/10/1945) για το πέρασμα των κομμουνιστών της υπαίθρου στο ΑΚΕ αποδυνάμωσε και την κομμουνιστική οργάνωση της Ικαρίας, καθώς από αυτήν αποκλείονταν η πλειοψηφία του ικαριώτικου λαού. Η κατάσταση τέθηκε κάπως υπό έλεγχο, το καλοκαίρι του 1947, με τη δημιουργία της «Διακομματικής Επιτροπής» (ΚΚΕ, ΑΚΕ και ΕΠΟΝ), που ανέπτυξε έναν σχετικά γερό παράνομο μηχανισμό (πολύγραφο, χαρτί, ραδιόφωνο, δυναμό κ.λπ.) και ανέλαβε την καθοδήγηση.

Από τα μέσα του Δεκέμβρη 1945 και μετά, το λαϊκό κίνημα στο νησί ενισχύθηκε παράλληλα σημαντικά, με την απελευθέρωση των ηρωικών μαχητών της ΑΣΟ από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Β. Αφρικής και της Μ. Ανατολής και την επιστροφή τους στα πάτρια εδάφη, των ανθρώπων δηλαδή που πρώτοι έζησαν στο πετσί τους και τους αντιχιτλερικούς ιμπεριαλιστές «συμμάχους». Οι εκατοντάδες «συρματάδες» μαζί με τους ΕΑΜίτες και ΕΛΑΣίτες του νησιού αναπτέρωσαν τις αγωνιστικές διαθέσεις του λαού της περιοχής.

Εναν χρόνο μετά τη Βάρκιζα συνήλθε η 2η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (12-15/2/1946), που ναι μεν «δικαιολογούσε» την ένοπλη πάλη των καταδιωκόμενων, αλλά ουσιαστικά μόνο ως απάντηση στον μονόπλευρο εμφύλιο των αστών και ως μέσο πίεσης για την «ομαλοποίηση» της πολιτικής και κοινωνικής ζωής.³

Στο νησί αρχικά έγινε προσπάθεια να ενταθούν η τρομοκρατία και η καταστολή από πλευράς του αστικού κράτους, με λιγοστές όμως δυνάμεις. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στο νησί οι αστοί δεν κατάφεραν να στρατολογήσουν και να εξοπλίσουν για τα συμφέροντά τους ικανό αριθμό από τον ντόπιο πληθυσμό. Η Ικαρία ήταν από τις περιοχές που η αποδοχή του ΕΑΜ ήταν τόσο μεγάλη, που πολύ λίγοι εντάχθηκαν στις ΜΑΥ ή σε οποιαδήποτε «παρακρατική» τρομοκρατική ομάδα. Αλλωστε, ούτε νωρίτερα δεν κατόρθωσαν να αναπτύξουν ένοπλες δυνάμεις συνεργασίας με τις δυνάμεις κατοχής, ή έστω «αντιστασιακές» αστικές οργανώσεις. Επομένως, η καταστολή βασίστηκε κυρίως σε δυνάμεις χωροφυλακής και στρατού, χωρίς συμμετοχή ντόπιων στοιχείων ακόμα και σε αυτά τα σώματα.

Μετά το ψευτοδημοψήφισμα για το Πολιτειακό (1/9/1946), που όμως στην Ικαρία είχε εξαιρετικά ψηλά αντιβασιλικά αποτελέσματα (64,4% κατά της επιστροφής του Γεωργίου) μεγάλωσε και η κρατική τρομοκρατία, όχι μόνο στη Σάμο, αλλά και στην Ικαρία.

Ο καινούργιος νομάρχης Σάμου Χρήστος Κούσουλας έστειλε στις αστυνομικές αρχές Ικαρίας εμπιστευτικό τηλεγράφημα, με το οποίο διέταζε την άμεση σύλληψη όλων των στελεχών του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Το τηλεγράφημα, ωστόσο, αυτό του νομάρχη έγινε γνωστό στην Αχτιδική Επιτροπή του ΚΚΕ, με αποτέλεσμα διακόσια περίπου μέλη και στελέχη του να διαφύγουν και να περάσουν στην παρανομία. Στην αρχή, οι εν λόγω παράνομοι κρύβονταν άοπλοι και αργότερα οπλισμένοι. Απ΄ αυτούς κάποιοι τελικά παραδόθηκαν στις αρχές ή έφυγαν από το νησί, οι πιο πολλοί όμως έμειναν στην Ικαρία, περιμένοντας τις εξελίξεις.

Είναι η εποχή πια της σταδιακής γενίκευσης του εγκλεισμού των αγωνιστών σε στρατόπεδα και φυλακές. Στις 22/9/1946 στάλθηκαν εξορία στον Αγιο Κήρυκο (ως δήθεν «απόσπαση» του Πίνακα Β΄ στρατιωτικών) περίπου 30 στρατιωτικοί ΕΛΑΣίτες, ανάμεσά τους οι στρατηγοί Στ. Σαράφης, Ευρ. Μπακιρτζής, Ι. Μουστεράκης κ.ά. Κάποιοι από αυτούς μεταφέρθηκαν στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Φούρνων.

Οι επίστρατοι

Για την αντιμετώπιση της δημιουργίας και ανάπτυξης του ΔΣΕ στην ηπειρωτική Ελλάδα το αστικό κράτος προέβη στην υποχρεωτική επιστράτευση. Οι περισσότεροι των επίστρατων νέων Ικαριωτών προτίμησαν να κρυφτούν άοπλοι στα βουνά, από το να παρουσιαστούν και να πάνε να σκοτώσουν τα ταξικά αδέλφια τους. Μαζί τους κρύφτηκαν και μεγαλύτεροι όπως αναφέραμε σε ηλικία αγωνιστές, που καταδιώκονταν από τις αρχές. Σε πρώτη φάση, οι λιγοστοί χωροφύλακες που στάλθηκαν στο νησί δεν κινητοποιούνταν για να τους βρούνε. Αρκούνταν στην καταπίεση και φύλαξη των πρώτων εξορίστων στο νησί.

Τη νύχτα 9/10 Ιουλίου 1947 ο κρατικός μηχανισμός εξαπέλυσε γενικευμένο «ρεσάλτο» σε σπίτια κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών του ΕΑΜ σε Αθήνα και Πειραιά, που κατέληξε στη σύλληψη 2.613 ατόμων, στη συγκέντρωσή τους έπειτα στο νησί της Ψυττάλειας και στην αποστολή τους στην Ικαρία. Σε λίγο ακολούθησαν άλλοι 7.000 από Αθήνα και Πειραιά και περίπου 8.000 από την επαρχία.⁴

Ανάμεσά τους βρίσκονταν και 5 Ικαριώτες (ως κάτοικοι Αθηνών), οι οποίοι (με εξαίρεση τον Σταμάτη Μαυρογιώργη που θέλοντας να προσαρμοστεί στη «νομιμότητα», το μόνο που κατάφερε ήταν να συλληφθεί ξανά και να σταλεί αλλού εξορία) με την άφιξή τους στο νησί πέρασαν στην παρανομία⁵. Από αυτήν την περίοδο και μετά ενισχύονται σημαντικά τα αποσπάσματα χωροφυλακής και η τρομοκρατική τους δράση.

Συγκρότηση ένοπλων τμημάτων

Εναν μήνα νωρίτερα, με την άφιξη του Ικαριώτη και επικεφαλής του κινήματος στη Μ. Ανατολή Γιάννη Σαλά ξεκίνησε σταδιακά η ένοπλη δράση, η δημιουργία και ανάπτυξη του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στη Σάμο⁶.

Στο ταξίδι του για τη Σάμο σταμάτησε και στην Ικαρία, όπου συναντήθηκε με μέλη της Αχτιδικής Επιτροπής. Σε αυτήν τη συνάντηση ειπώθηκε ότι «…στην Ικαρία, με την ύπαρξη τόσων εξόριστων και λόγω του περιορισμένου χώρου του νησιού, δεν θα μπορούσε να δράσει αντάρτικο. Περισσότερο φοβούνταν τα αντίποινα στους εξόριστους. (…) Αποφασίστηκε, λοιπόν, να οργανωθούν οι παράνομοι σε ομάδες, να οπλιστούν, με την προϋπόθεση ότι θα κρύβονται και θα χρησιμοποιούν τα όπλα μόνο σε έσχατη ανάγκη».⁷ Αυτήν τη θέση υπερασπιζόταν η «Πολιτική Επιτροπή» σθεναρά, όχι όμως και καταδιωκόμενοι μαχητές, που αγανακτούσαν βλέποντας την ασύδοτη τρομοκρατία που ασκούσαν τα αποσπάσματα χωροφυλάκων στα χωριά και ιδιαίτερα στους συγγενείς των καταδιωκόμενων.

Στις 17/9/1947 ο Ικαριώτης κομμουνιστής (και «συρματάς») Πέτρος Ανδριώτης στάλθηκε με αποστολή στη Χίο. Ηταν ο κομματικός σύνδεσμος ανάμεσα στα νησιά Χίος – Σάμος – Ικαρία. Πιάστηκε από προδοσία στις 31/10 του ίδιου έτους. Εξορίστηκε στη Μακρόνησο έως τη δίκη του (29/7/1948), όπου καταδικάστηκε σε θάνατο μαζί με άλλους 14 Χιώτες αγωνιστές. Ο Ανδριώτης και άλλοι 11 εκτελέστηκαν στις 20/8/1948.

Από μαρτυρία φαίνεται ότι από τις αρχές του 1948 (ίσως και νωρίτερα) η Κομματική Οργάνωση Ικαρίας δίνει γενική κατεύθυνση στους επίστρατους – μέλη της να μην παρουσιαστούν στις αρχές, αλλά να βγουν στην παρανομία8.

Οι ομάδες καταδιωκόμενων του νησιού, με τη βοήθεια της παράνομης Κομματικής Οργάνωσης, συνέβαλαν σημαντικά στην απόδραση εκατό περίπου εξορίστων, που με κομματική απόφαση πέρναγαν στην παρανομία, είτε γιατί εις βάρος τους εκκρεμούσαν δίκες που σίγουρα θα κατέληγαν στην εκτέλεσή τους, είτε γιατί η κεντρική καθοδήγηση εκτιμούσε ότι χρειάζονται στην παράνομη καθοδήγηση της Αθήνας και του βουνού (Μήτσος Παπαρήγας, Δ. Παρτσαλίδης κ.ά.). Οι περισσότεροι από αυτούς φυγαδεύτηκαν κυρίως στη Σάμο και την Αθήνα με βάρκες και μικρά καΐκια. Κάποιοι λιγότεροι έμειναν με τους καταδιωκόμενους της Ικαρίας. Με τα ίδια μέσα, οι αντάρτες κατόρθωναν να σπάζουν τον κλοιό των καταδρομικών και των αντιτορπιλικών στη Σάμο και να διατηρούν τακτική επαφή με τη Σάμο και την καθοδήγηση στην Αθήνα. Ο Στρατής Τσαμπής, παράνομος ανυπότακτος, προερχόμενος από την ΟΕΝΟ, είναι από εκείνους που κάνουν συχνότερα το ταξίδι στη Σάμο. Σε ένα από αυτά, την περίοδο που στη Σάμο έχουν αποβιβαστεί και 5.000 ανανήψαντες Μακρονησιώτες (ΕΤΑΞίτες) – άνοιξη του 1949 – ο Γιάννης Σαλάς, αφού του περιέγραψε τις δυσκολίες που περνούσε ο ΔΣ Σάμου, του ζήτησε προφορικά «…να του στείλουν ενισχύσεις από διαλεγμένους συντρόφους εθελοντές, για να τους μοιράσει στα τμήματα που είχε αρχίσει να χαλαρώνει η πειθαρχεία».⁹ Συνολικά μεταφέρθηκαν πάνω από 26 Ικαριώτες και εξόριστοι στη Σάμο, για ένταξή τους στον εκεί Δημοκρατικό Στρατό. Επίσης, τραυματίες μαχητές μεταφέρονταν από τη Σάμο για θεραπεία τους στην Ικαρία.

Το διάστημα αυτό αρχίζουν και υπάρχουν οι πρώτοι δολοφονημένοι από τους ένοπλους και τους καταδιωκόμενους.

Κατά τη μεταφορά ενός από τους τραυματίες (Δημήτρης Βουρλιώτης, με προχωρημένη γάγγραινα στο χέρι από λάβωμα), σε αντίξοες συνθήκες (νύχτα με πυκνή ομίχλη) στις 9 Απρίλη 1948 πέφτει σε γκρεμό και σκοτώνεται ακαριαία ο οδηγός της ομάδας, ο 21χρονος Β. Παπαζαχαριουδάκης. Θα είναι ο πρώτος νεκρός της ένοπλης δράσης του ΔΣΕ Ικαρίας. Οι χωροφύλακες προσπάθησαν να σπείρουν την αβεβαιότητα και την ταλάντευση ανάμεσα στον πληθυσμό, αφήνοντας να εννοηθεί ότι ο νεκρός ήταν θύμα των ίδιων των συντρόφων του. Οι δεσμοί όμως του ΚΚΕ με τους κατοίκους του νησιού ήταν τέτοιοι που η βρωμιά «πέρασε αλλά δεν ακούμπησε».

Στις 19/6/1948 (σύμφωνα με τη ληξιαρχική πράξη θανάτου, κατ΄ άλλους 14/6 η 16/6) δολοφονείται ο πρώτος (άοπλος) καταδιωκόμενος αντάρτης: Ο πρώην ΕΛΑΣίτης Νέστορας Νιαπάς, στην Κάμπα της Φάρδης από τον υπομοίραρχο Αποστολάτο. Εκεί συνελήφθησαν και οι συναγωνιστές του (Νιαπάς Ηλίας, Πούλος Ζαχαρίας, Ζήσης Αλ.). Όλοι τους κρύβονταν άοπλοι στην περιοχή Ξυλοσύρτη και παγιδεύτηκαν με προδοσία. Ο Αποστολάτος, γνωρίζοντας τον Νέστορα ως συνεπή κομμουνιστή, τον πυροβόλησε εν ψυχρώ. Για τη δολοφονία αυτή έγινε και δίκη στη Σύρο, όπου ο κατηγορούμενος Αποστολάτος στην απολογία του ισχυρίστηκε ότι πυροβόλησε αμυνόμενος, προφασιζόμενος ότι ο Νιαπάς βάσταγε χειροβομβίδα, η οποία σύμφωνα με την εκδοχή του δεν εξερράγη, αλλά ούτε και βρέθηκε, γιατί έπεσε υποτίθεται κάτω από έναν βράχο!

Για τη δολοφονία Νιαπά ο Αποστολάτος όχι μόνο αθωώθηκε στη Σύρο, αλλά προήχθη και σε ανθυπομοίραρχο! Συνεχίζοντας το «θεάρεστο έργο» του (επιδρομές στα χωριά με αποσπάσματα, κάψιμο σπιτιών, δολοφονίες), πήρε στο τέλος τον βαθμό του μοίραρχου.

Στις 24/6/1948 ακολούθησε η πισώπλατη δολοφονία του Ηλία Ξηρού, μέσα στην αυλή του σπιτιού του στο χωριό Δρούτσουλα, από απόσπασμα χωροφυλακής.

Στις 12/8/1948 δολοφονείται από χωροφύλακα ο επίσης καταδιωκόμενος Νικόλαος Πίττακας στο χωριό Φραντάτο, την ώρα που παραδινόταν.

Οι τρεις αυτές δολοφονίες προφανώς και εντάσσονταν στο ευρύτερο σχέδιο τρομοκράτησης των λαϊκών στρωμάτων, όπως και σε όλη την επικράτεια της χώρας, επέφεραν όμως αντίθετα αποτελέσματα. Μέσα σε λιγότερο από δύο μήνες τρεις άνανδρες δολοφονίες, όταν καθ΄ όλη τη διάρκεια της Κατοχής οι Ιταλογερμανοί δεν εκτέλεσαν κανέναν στο νησί! Αυτό αποτέλεσε αιτία για πολλούς ντόπιους «εθνικόφρονες» όχι μόνο να κλονιστούν, αλλά και να στηρίξουν με όποιο προσιτό γι΄ αυτούς μέσο εξόριστους και καταδιωκόμενους.

Η τρίτη δολοφονία που αναφέραμε ώθησε από μόνη της, θα λέγαμε, τους καταδιωκόμενους στον εξοπλισμό τους με τα κρυμμένα όπλα και στην οργάνωσή τους. Μια τέτοια ομάδα 12 ανταρτών οργανώνεται στην περιοχή Αρέθουσας (το «κόκκινο χωριό») – Καραβόσταμου, με επικεφαλής τον Χρήστο Θ. Παριανό. Φαίνεται πως την ίδια περίοδο εξοπλίζεται και μια άλλη ομάδα καταδιωκόμενων, στην άλλη πλευρά της Ικαρίας, στην περιοχή Μαυράτου – Οξέ, με επικεφαλής τον Γιάννη Τσερμέγκα.

Λίγες μέρες αργότερα, στην περιοχή Μαύρος Εγκρεμός, σε ύψωμα της Κεντρικής Ικαρίας, γίνεται συνάντηση της «Διακομματικής Επιτροπής» και όλων των αντάρτικων ομάδων.

Ακολουθούν μια σειρά συγκρούσεις των ομάδων των καταδιωκόμενων και του μετέπειτα ΔΣΕ Ικαρίας με δυνάμεις του αστικού κράτους.

Η πρώτη σύγκρουση των Ικαριωτών αυτοαμυνιτών με ομάδες των 300 χωροφυλάκων και των περίπου 100 ΜΑΥδων που φρουρούσαν το νησί πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του Φραντάτου και εξελίχτηκε σε πολύωρη μάχη, χωρίς όμως απώλειες. Η δεύτερη σύγκρουση έγινε στον Ορθό Λούρο, πάνω από το Μαυράτο, επίσης χωρίς απώλειες, η τρίτη στον Μαύρο Εγκρεμό, πάνω από τον Δρούτσουλα, με θύμα τον Γεώργιο Βελετάκη (τον οποίο αποκεφάλισαν και παρουσίαζαν το κεφάλι του ως τρόπαιο στην ταβέρνα όπου μεθοκοπούσαν, για να το κάνουν λίγο μετά «κλοτσοσκούφι»), και η τέταρτη στον Αγιο Ονούφριο (ανάμεσα σε Μαυράτο και Οξέ), με νεκρό τον Μόσχο Μάζαρη (πιθανότατα έπαθε αφλογιστία το όπλο του) και αιχμαλώτους τον Γεώργιο Τσερμέγκα και τον Παναγιώτη Σαμπλίδη, που εκτελέστηκαν αργότερα, ύστερα από απόφαση του στρατοδικείου της Σάμου. Η πέμπτη σύγκρουση σημειώθηκε στο Δοκίμι, πάνω από την Αρέθουσα, με νεκρό τον διοικητή του αποσπάσματος (ο ίδιος που αποκεφάλισε τον Βελετάκη) και μερικούς τραυματίες από τη δύναμη της Χωροφυλακής (κατ΄ άλλους υπήρξε άλλος ένας χωροφύλακας που υπέκυψε στα τραύματά του), και η έκτη στη χαράδρα της Σχίζας, μεταξύ Αρέθουσας και Καραβοστάμου, με νεκρό τον εξόριστο μαχητή του ΕΛΑΣ Εύβοιας, Διαμαντή Διαμαντή, και βαριά τραυματισμένο τον Θεολόγο Τσούνη.

Ο ΔΣΕ Ικαρίας ακολούθησε τη γενικότερη πορεία του ΔΣΕ

Μετά την καταστροφή του Δημοκρατικού Στρατού στη Σάμο ο κυβερνητικός στρατός ετοιμάστηκε να στραφεί κατά των ανταρτών της Ικαρίας, αφού προηγουμένως συνέλαβε όλους τους συγγενείς τους και συγκέντρωσε όλους τους κατοίκους της ορεινής περιοχής σε παραθαλάσσια ελεγχόμενα κέντρα.

Τα κελεύσματα περί δήθεν αμνήστευσης, και κυρίως οι εκτεταμένες μαζικές διώξεις των συγγενών και η ριζική αποκοπή των πηγών τροφοδοσίας, σε συνάρτηση με τη διαφαινόμενη ήττα του ΔΣΕ, κλόνισαν πολλούς μαχητές. Τελειωτικό χτύπημα αποτέλεσε η στάση του Γραμματέα της Κομματικής Οργάνωσης Ικαρίας, Χρήστου Μαυρογιώργη, που χωρίς απόφαση κάποιου οργάνου (ακόμα και η «διακομματική» ταλαντευόταν μεν, δεν αποφάσισε όμως, παρά μοίραζε συμβουλές) όχι μόνο αποφάσισε να παραδοθεί στις αρχές, αλλά έδωσε και κατεύθυνση στους υπόλοιπους αντάρτες «να παραδώσουν μεμονωμένα τον οπλισμό τους ως αυθορμήτως παρουσιασθέντες», με αποτέλεσμα να παραδώσει τα όπλα στους κυβερνητικούς η πλειοψηφία των μαχητών του ΔΣΕ. Γι΄ αυτή του τη στάση όχι μόνο περιφρονήθηκε από τους συντρόφους του, αλλά και δεν γλίτωσε τελικά την «αμνήστευση» της Μακρονήσου.

Τον Δεκέμβρη του 1949 παραδόθηκαν ως τελευταίοι δύο αντάρτες. Ο ένας εξ αυτών, ο Χρήστος Θ. Παριανός, που παραδόθηκε χωρίς να κάνει δήλωση αποκήρυξης, εκφράζοντας και την πλειοψηφία των παραδοθέντων, περιγράφει την τότε κατάσταση: «Η κατάσταση του κόσμου είναι τραγική. Είναι ανυπόφορη τόσο η διαμονή, όσο και η διατροφή και το θέμα υγιεινής. Παρά τις συνθήκες και τα στρατιωτικά μέτρα, κατορθώνω να τα ξεπεράσω. Μπαίνω κάθε βράδυ στο φρουρούμενο χωριό, συνδέομαι με τρία πρόσωπα, πότε με τον έναν και πότε με τον άλλον, και πληροφορούμαι τα πάντα. Μας εκλιπαρούν για παράδοση και πιστεύουν στις ψεύτικες αμνηστίες. Εγώ όμως ήμουν ανένδοτος, γιατί μέσα στη φαντασία μου άκουγα πάντα τις τελευταίες λέξεις του Γιάννη Σαλά, «εμείς δεν βγήκαμε στο βουνό για να ζήσουμε και να γλεντήσουμε, αλλά για να σκοτωθούμε και να σκοτώσουμε». Με αυτό το σκεπτικό ξεκινάμε όλοι μας, και περισσότερο ίσως. Εγώ το είχα κάνει σημαία μου, γι΄ αυτό και την απόφαση για την παράδοση την είδα σαν το αισχρότερο εστίν».¹⁰

Στην Ικαρία έγινε ένα ακόμη ηρωικό γεγονός από την Ιστορία του ΔΣΕ, συνολικά του εργατικού κινήματος και του ΚΚΕ στην Ελλάδα.

9 μαχητές του ΔΣΕ Ικαρίας αρνήθηκαν να παραδοθούν και παρέμειναν καταδιωκόμενοι στο νησί μέχρι το 1955. Οι Ικαριώτες Γιάννης Τσερμέγκας, Φίλιππος Μαυρίκης, Στρατής Τσαμπής, Στέφανος Παπαγεωργάκης και Αντώνης Καλαμπόγιας, και οι εξόριστοι Κώστας Λίτσας από το Μαρούσι Αττικής, Δημήτρης Μπάφας και Χαράλαμπος Γκότζιος από την Ηπειρο, κατόρθωσαν να επιζήσουν και να καταφύγουν τελικά στις σοσιαλιστικές χώρες, ενώ ο Βασίλειος Φρουζές λίγο νωρίτερα κατάφερε να πάει στον Βόλο, απ” όπου καταγόταν, και έμεινε κρυμμένος στη Νέα Ιωνία μέχρι τα χρόνια της χούντας, όταν και παρήλθε η χρονική ισχύς της δικαστικής καταδίκης του για «εγκλήματα» της Κατοχής και παρουσιάστηκε αυτόβουλα στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής.

Με εξαίρεση τον Χαρ. Γκότζιο, που προφανώς θεωρούσαν ότι έχει προ καιρού εγκαταλείψει το νησί ή «τα εγκόσμια», λόγω της φυματίωσης (απέδρασε στο βουνό από το σανατόριο του Μουντέ), οι υπόλοιποι 8 είχαν επικηρυχθεί με 15.000.000 δραχμές «διά τον φόνον ή σύλληψιν και δραχμών 10.000.000 διά την αποτελεσματικήν κατάδειξη εκάστου τούτων» τον Μάη του 1952. Η παταγώδης αποτυχία των αρχών να εξαγοράσουν τον ικαριώτικο λαό φάνηκε ακόμα περισσότερο τρία χρόνια αργότερα, όταν και η καινούρια επικήρυξη (Γενάρης 1955) έμεινε «στα αζήτητα», παρόλο που τα ποσά είχαν διπλασιαστεί! Μετά τη «δραχμική μεταρρύθμιση» του Μαρκεζίνη, που οι 1.000 παλιές δραχμές ισοδυναμούσαν πλέον μόνο με μία καινούργια, το ποσό εκτινάχθηκε στις 30.000 και 20.000 δρχ. αντίστοιχα.¹¹

Ο ΔΣΕ Ικαρίας με τον ηρωισμό του αποτέλεσε έναν σημαντικό λόγο για να δοθεί το προσωνύμιο «Κόκκινος Βράχος» στην Ικαρία. Οπως και στα υπόλοιπα νησιά, έτσι και στην Ικαρία ο ΔΣΕ αναπτύχθηκε κάτω από σύνθετες και δύσκολες συνθήκες, αφού ήταν περιορισμένο το έδαφος δράσης και συνεπώς ευκολότερος ο έλεγχος από το αστικό κράτος, ενώ υπήρχε και μεγάλη δυσκολία επικοινωνίας με το αρχηγείο του ΔΣΕ και την καθοδήγηση του ΚΚΕ. Ο ΔΣΕ Ικαρίας δέσμευσε, αναλόγως του μεγέθους του, δυνάμεις του αστικού κράτους, έδειξε ότι ο αγώνας του ΔΣΕ διαπερνούσε όλη την ελληνική επικράτεια, απάντησε με αυτόν τον τρόπο και στην προπαγάνδα περί ξενοκίνητου ΔΣΕ, και εν γένει έδειξε ότι κάθε μέτωπο απέναντι στον ταξικό αντίπαλο συμβάλλει στην ανατροπή του.

1. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, Β2 τόμος, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2018, σελ. 434.

2. Αντώνη Καλαμπόγια, «Ικαρία, ο «Κόκκινος Βράχος» – χρονικό», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2016, σελ. 57 – 58.

3. Για την εκτίμησή της βλ. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, Τόμος Β2, σελ. 112 και μετά.

4. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 – 1949, Β2 Τόμος, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2018, σελ. 231.

5. Χρήστος Θ. Παριανός, «Χρήστος Θ. Παριανός και ο Δημοκρατικός Στρατός Ικαρίας», Αθήνα 2002, σελ. 8 – 9.

6. Το βράδυ της 25/6/1947 η πρώτη επίθεση των ανταρτών στον σταθμό χωροφυλακής του Παγώντα.

7. Στρατής Τσαμπής, «Στην αγκαλιά της εργατικής τάξης – ιστορική διαδρομή», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2007, σελ. 35.

8. Στρατής Τσαμπής, ό.π., σελ. 33.

9. Στρατής Τσαπμής, ό.π., σελ. 39.

10. Χρήστος Θ. Παριανός, «Χρήστος Θ. Παριανός και ο Δημοκρατικός Στρατός Ικαρίας», Αθήνα 2002, σελ. 70 – 71.

11. Γιώργος Πελ. Λομβαρδάς, «Προοδευτική – Αντιστασιακή Ικαρία», Αθήνα 2008, σελ. 130 – 131.

Νίκος ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΑΚΗΣ – Ιστορικός

(Αναδημοσίευση από τον Ριζοσπάστη του Σαββατοκύριακου 3-4 Οκτώβρη 2026)