π. Γεράσιμος Ζαμπέλης: Μια μακρά και γόνιμη διακονία στην Εκκλησία, στην Κοινωνία, στους Νέους, στη Γραφή
Της Παρασκευής Κοψιδά-Βρεττού
Έφυγε νέος ο πατήρ Γεράσιμος Ζαμπέλης, ο παπα-Γεράσιμος, όπως με ξεχωριστή οικειότητα τον αποκαλούσε η τοπική κοινωνία, και προπάντων τα νέα παιδιά, που κατέχουν και το μεγαλύτερο μέρισμα της συνολικής πνευματικής και κοινωνικής του διακονίας. Η νεότητά του δεν είναι απλώς ένα δημογραφικό δεδομένο, αλλά πολύ περισσότερο η φρέσκια ματιά με την οποία αντίκριζε τον κόσμο μέσα στους αλληλοδιάδοχους «πολιτισμούς» που έζησε στα σαράντα περίπου χρόνια της ιερατικής του διαδρομής· και που έπρεπε να διατηρεί αλλά και να ανανεώνει τα «όπλα» του για τον πνευματικό αγώνα που είχε αναλάβει και που ενθουσιαστικά υλοποιούσε. Ναι, ο παπά-Γεράσιμος διακατεχόταν από εκείνον τον παιδαγωγικό ενθουσιασμό, εν είδει «διοδίων», προκειμένου να συντονιστεί με τα αιτήματα και τις ανάγκες των παιδιών και των εφήβων, με την ψυχή και τα συναισθήματά τους, ώστε ο λόγος και η πράξη του να είναι καθοδηγητικά μαθήματα ζωής.
Χαρακτηριστικό της ιδιαίτερης προσωπικότητας και του τρόπου με τον οποίο ασκούσε το πολυετές και πολυμέτωπο έργο του, υπήρξε η ικανότητά του να συνδέει οργανικά την εκκλησιαστική ζωή με την κοινωνική πραγματικότητα, τους ανθρώπους και τα προβλήματά τους, τις οικογένειες των ενοριτών του αλλά και κάθε συντοπίτη του. Η ποιμαντική του αντίληψη δεν περιοριζόταν στα στενά όρια της λειτουργικής και λατρευτικής ζωής, αλλά εκτεινόταν στον ευρύτερο χώρο της κοινωνικής παρουσίας της Εκκλησίας, εκεί όπου εκβάλλουν και αναδεικνύονται οι αγωνίες, οι ανάγκες, οι αναζητήσεις και οι υπαρξιακοί προβληματισμοί των ανθρώπων. Για τον ίδιο, η Εκκλησία δεν αποτελούσε έναν θεσμό αποκομμένο από την καθημερινότητα, αλλά μια ζωντανή πνευματική και κοινωνική πραγματικότητα, με ουσιαστική ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο και στα προβλήματα της εποχής του.
Στο πλαίσιο αυτό, η ιερατική του διακονία απέκτησε έναν ιδιαίτερο, εξωστρεφή και κοινωνικό, χαρακτήρα. Ο πατήρ Γεράσιμος αντιλαμβανόταν ότι η αξιοπιστία του εκκλησιαστικού λόγου δεν εξαρτάται μόνον από τη θεολογική του πληρότητα, αλλά και από τη δυνατότητά του να συνομιλεί με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής, να ευαισθητοποιείται απέναντι στις κοινωνικές μεταβολές και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ανθρώπων. Η προσέγγισή του αναδείκνυε μια μορφή ποιμαντικής που συνδύαζε την πιστότητα στην εκκλησιαστική παράδοση με την ευαισθησία απέναντι στα σύγχρονα κοινωνικά δεδομένα.
Διέθετε το χάρισμα της επικοινωνιακής άνεσης με κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από την ηλικία και τα όποια άλλα χαρακτηριστικά του, και μιλούσε άνετα και χωρίς προσποίηση τη γλώσσα της χαράς, τη γλώσσα της λύπης, τη γλώσσα της συμπόνιας, τη γλώσσα της κατανόησης κι εκείνη της συμβουλευτικής παραίνεσης. Αυτό ήταν και το μυστικό κλειδί με το οποίο ξεκλείδωνε τον γριφώδη και κλειστό κόσμο των παιδιών -κυρίως στο στάδιο της εφηβείας- και τους πρόσφερε τον πιο ωραίο και δυναμικά έφηβο εαυτό του. Βιβλία, λόγος, αγωγή στο σχολείο, στην οικογένεια, στη ζωή, ψυχαγωγία και αισιόδοξη ενατένιση των πραγμάτων, πιστεύοντας και υλοποιώντας το «βίωμα της χαράς» που ταιριάζει στα παιδιά. Η νεότητα ήταν για τον πατέρα Γεράσιμο ένα φυσικό ιδεώδες, μια αξία δοτή στον καθένα, έξω από ό,τι καθορίζει τις αντικειμενικές συνθήκες της ζωής του, και γι’αυτό αγωνιζόταν ώστε κανένα παιδί-όσο περνούσε από το χέρι του-να μην στερηθεί την ομορφιά της.
Στην επικοινωνιακή του φυσιογνωμία σημαντική θέση κατείχε, επίσης, το χιούμορ, στοιχείο που προσέδιδε στην παρουσία του οικειότητα και αμεσότητα. Η ικανότητά του να χρησιμοποιεί το χιούμορ με μέτρο και αυθεντικότητα διευκόλυνε την ανθρώπινη προσέγγιση, περιόριζε τις αποστάσεις που συχνά δημιουργούν οι θεσμικοί ρόλοι και ενίσχυε τη δυνατότητα ουσιαστικής επικοινωνίας. Το χαρακτηριστικό αυτό δεν αποτελούσε απλώς μια ευχάριστη πτυχή του χαρακτήρα του, που αμβλύνει τις αποστάσεις, αλλά συνέβαλλε στη διαμόρφωση κλίματος εμπιστοσύνης, μέσα στο οποίο η πνευματική καθοδήγηση μπορούσε να συνυπάρχει με την ελευθερία της έκφρασης, τη χαρά της συνοδοιπορίας και την αυθεντικότητα των ανθρώπινων σχέσεων.
Αυτή η νεανικότητα του φρονήματός του και η ευχέρεια της επικοινωνίας του δεν αποδυνάμωναν σε καμία περίπτωση τη σοβαρότητα και την αυστηρότητα της εκκλησιαστικής του αποστολής. Αντίθετα, ανέδειξαν τη δυνατότητά του να συνδυάζει την υπευθυνότητα του λειτουργού της Εκκλησίας με την απλότητα του ανθρώπου, το θεσμικό κύρος με την προσωπική προσιτότητα, την πνευματική καθοδήγηση με τη ζωντανή συμμετοχή στην κοινωνική πραγματικότητα.
Με ιδιαίτερη σαφήνεια αποτυπώθηκε αυτή η αντίληψη στη δραστηριότητά του στο Ενοριακό Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού της Ευαγγελιστρίας Λευκάδος. Η προσέλευση των νέων, η συμμετοχή τους στις εκδρομές και στις συλλογικές δραστηριότητες που διοργάνωνε, και η ανάπτυξη δεσμών φιλίας, αλληλεγγύης και σεβασμού συνιστούσαν ουσιαστικές εκφράσεις μιας ποιμαντικής με παιδαγωγικό και κοινωνικό προσανατολισμό. Μέσα από αυτές τις δραστηριότητες, η εκκλησιαστική παρουσία γινόταν βίωμα, ενώ η πνευματική αγωγή συνδεόταν με την κοινωνικότητα, τη συνεργασία και την καθημερινή συμπεριφορά. Για πολλά παιδιά και νέους, το Πνευματικό Κέντρο της Βαγγελίστρας υπήρξε ένας χώρος που συνδέθηκε με όμορφες αναμνήσεις, φιλίες, εκδρομές, συζητήσεις και εμπειρίες που τους συνόδευσαν στην ενήλικη ζωή τους. Και πίσω από αυτές τις αναμνήσεις βρισκόταν η παρουσία ενός ιερωμένου που γνώριζε να συνδυάζει την εκκλησιαστική ευθύνη με τη ζεστασιά της ανθρώπινης επικοινωνίας.
Μια ακόμα ισχυρή πτυχή της προσωπικότητας του π. Γεράσιμου Ζαμπέλη υπήρξε η έρευνα και η συγγραφή. Δεκάδες βιβλία του καλύπτουν όλα σχεδόν τα ζητήματα που απασχολούν τους νέους, τους γονείς, το σχολείο, για τις ουσίες, τους κινδύνους και τις παγίδες, τα αντίδοτα του σύγχρονου “υποπολιτισμού”, που προσφέρεται ως “κερδώα συνθήκη” στα παιδιά και στους νέους. Αλλά και μικρές ή εκτενέστερες εργασίες τοπικής ιστορίας και λαογραφίας. Αναφέρουμε όλως ενδεικτικά: «Η Αγία Μαύρα και το Κάστρο της», με αντικείμενο την ιστορία του ναού και του ιστορικού κάστρου της Λευκάδας. «Το Ησυχαστήριο των Αγίων Πατέρων Λευκάδος», αφιερωμένο σε έναν σημαντικό τόπο ορθόδοξης πνευματικότητας. «Περίπατοι στη Γαλιλαία», μια συλλογή κειμένων που δημοσιεύθηκαν αρχικά στον τοπικό Τύπο και πρόσφεραν στους αναγνώστες πνευματικό προβληματισμό και ενίσχυση. «Διδαχές ζωής από την αστείρευτη πηγή», έργο που αναδεικνύει τη σχέση της χριστιανικής διδασκαλίας με την καθημερινή ζωή. «Αγωνία και κατάνυξη», με πνευματικό και εκκλησιαστικό περιεχόμενο. «Προσευχή», αφιερωμένο στη θεμελιώδη έκφραση της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό. «Η απιστία των… πιστών», ένας τίτλος που προσκαλεί σε αυτοκριτική και προβληματισμό για τη συνέπεια ανάμεσα στην πίστη που ομολογούμε και στη ζωή που βιώνουμε. «Ψηφίδες ζωής» και «Είμαστε χριστιανοί;» έργα που εντάσσονται στον ευρύτερο προβληματισμό του για τη χριστιανική ζωή και την ανθρώπινη συμπεριφορά. «Η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου των (Σ)Κάρων. Ιστορία – Τέχνη – Προσφορά», με επίκεντρο την ιστορική και πνευματική φυσιογνωμία μιας σημαντικής μονής της Λευκάδας. «Νικηφόρος Δεδούσης: Ο ιεράρχης της θυσιαστικής ευθύνης», βιβλίο αφιερωμένο στον μακαριστό Μητροπολίτη Λευκάδος και Ιθάκης Νικηφόρο, στον βίο, στην προσωπικότητα και στην εκκλησιαστική του προσφορά.
Αλλά έργο ζωής και πόνημα μεγάλης ιστορικής και εκκλησιαστικής σημασίας, είναι η τετράτομη «Ιστορία της Εκκλησίας της Λευκάδος». Εδώ συγκεντρώνεται και αναδεικνύεται ένα σημαντικό μέρος της ιστορικής μνήμης του τόπου. Η επίπονη και επίμονη έρευνα του συγγραφέα γύρω από την τοπική εκκλησιαστική ιστορία συνέβαλε στη διάσωση στοιχείων της παράδοσης και στην ανάδειξη προσώπων, γεγονότων και εκκλησιαστικών μνημείων, που αποτελούν μέρος της θρησκευτικής και πολιτισμικής ταυτότητας της λευκαδίτικης κοινωνίας. Το συγκεκριμένο ιστορικό του έργο τιμήθηκε από την Ελληνική Εταιρεία Χριστιανικών Γραμμάτων και την Ακαδημία Αθηνών, ως αναγνώριση της συμβολής του στη μελέτη της εκκλησιαστικής ιστορίας της Λευκάδας.
Από τα όψιμα έργα του δεν θα μπορούσε να παραλείψουμε τη “βιογραφία” του
γενέθλιου τόπου του. Με τίτλο: Κάβαλος-Το χωριό μας (2022), και έπειτα από συστηματική έρευνα σε αρχειακές πηγές και με την αξιοποίηση της προφορικής μαρτυρίας, ο π. Γεράσιμος τίμησε ένα από τα πιο γνωστά χωριά της Λευκάδας για τους κοινωνικούς του αγώνες και το προοδευτικό πνεύμα των κατοίκων του.
Όλη η εργογραφία του φωτίζει διαφορετικά πεδία του τοπικού πολιτισμού της Λευκάδας: την ιστορική έρευνα, την ανάδειξη της τοπικής εκκλησιαστικής κληρονομιάς, τη θεολογική σκέψη και τον προβληματισμό για τη χριστιανική ζωή. Η συγγραφική του προσφορά δεν υπήρξε μια δραστηριότητα αποκομμένη από την ποιμαντική του διακονία. Αντίθετα, αποτελούσε συνέχεια και προέκτασή της. Το σύνολο των γραπτών του π. Γεράσιμου συναιρεί τη σκέψη και την πράξη του. Ο λόγος του ο προφορικός εναποτίθεται μόνιμα στα βιβλία του για κάθε οικογένεια του τόπου μας, αλλά ασκεί και ευρύτερη ηθικοποιητική, παιδαγωγική λειτουργία.
Ο π. Γεράσιμος δεν θα φύγει ποτέ από το νησί της Λευκάδας. Ούτε από τους κόλπους της Εκκλησίας που τίμησε, λόγω και έργω. Ούτε από τους εργοβιογραφικούς καταλόγους των δημιουργών του τόπου του. Ούτε από τις μνήμες των “μαθητών” του. Η πολυδύναμη προσωπικότητά του, την οποία συνέθεταν η εκκλησιαστική συνέπεια, η πνευματικότητα, η κοινωνική ευαισθησία, το νεανικό φρόνημα και η αυθεντική ανθρώπινη παρουσία, συνιστά μια παρακαταθήκη, ένα υποδειγματικό παρόν με διαρκή αξία, καθώς υπενθυμίζει ότι ο ρόλος της Εκκλησίας στην κοινωνία αποκτά το βαθύτερο νόημά του όταν η πνευματική ευθύνη συνδυάζεται με την κατανόηση, η καθοδήγηση με την εμπιστοσύνη και η σοβαρότητα της αποστολής με την αμεσότητα της ανθρώπινης σχέσης.
Με αισθήματα βαθιάς λύπης, σεβασμού και ευγνωμοσύνης -και εκ μέρους του ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ ΛΕΥΚΑΔΑΣ- εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια στην αξιοσέβαστη οικογένεια του πατέρα Γεράσιμου Ζαμπέλη: στη σεβαστή πρεσβυτέρα Βασιλική Λάζαρη, φιλόλογο και ακάματη σύντροφο δίπλα του στο εκκλησιαστικό, πνευματικό και κοινωνικό έργο που επίμονα και αταλάντευτα επιτελούσαν. Στα παιδιά του: στον π. Ιωαννίκιο -ο οποίος προσηλωμένος στο έργο του πατέρα του και στην πνευματική αποστολή που οι γονείς του τον οδήγησαν με την αγωγή τους, συνεχίζει με αφοσίωση, πίστη και με την επιστημονική του ταυτότητα, να ασκεί την ιερατική του διακονία με ουσιαστικό λόγο και έργο. Συλλυπητήρια και στα άλλα, άξια στον αγώνα της ζωής, παιδιά του, τον Νίκο, τον Ευστάθιο, τον Μάριο και στις οικογένειές τους, στην αδελφή του Αικατερίνη, στα εγγόνια και σε όλους τους συγγενείς του. Ας είναι η μνήμη του θαλερή ανάμεσά μας.
