Bλήτα: Ένα ταπεινό χόρτο. Μνήμες από τη ζωή στο χωριό και τις απλές γεύσεις (της Μαρίας Ν. Αγγέλη)

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

«Ανάθεμα τα βλίτα κι όπου τα κάνει πίτα

κι όπου τα μαγειρεύει παντρειά να μη γυρεύει».

(Ν.Γ. Πολίτου, Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού: Παροιμίαι, Εν Αθήναις, 1899-1902).

Υπάρχουν φαγητά που μας γυρίζουν πίσω στα παιδικά μας χρόνια, στις αυλές, στους κήπους των σπιτιών και στα καλοκαιρινά τραπέζια. Ένα από αυτά είναι τα βλήτα. Ένα από τα πιο ταπεινά και πιο αγαπημένα χόρτα του καλοκαιριού.

Στο χωριό μου, τον Μαχαιρά Ξηρομέρου, κάθε σπίτι διέθετε και τον δικό του λαχανόκηπο. Ανάμεσα στις ντομάτες, τις αγγουριές, τις πιπεριές, τις μελιτζάνες, τα φασολάκια, είχαν πάντα τη θέση τους και τα βλήτα.

Θυμάμαι τη μάνα που έμπαινε το πρωί και μάζευε στην ποδιά της βλήτα, κολοκυθάκια, ντομάτες κ.ά., πριν τα μαράνει ο ήλιος. Ύστερα καθάριζε τα βλήτα, πετούσε κάποια ξερά φύλλα και ξεφλούδιζε τα χοντρά κοτσάνια τους.

Μετά τα έπλενε σε μια λεκάνη και τα έβραζε. Σε λίγα λεπτά το ταπεινό πιάτο ήταν έτοιμο. Τα σερβίριζε με λάδι, ξίδι και σκόρδο ψιλοκομμένο ή ολόκληρο κεφάλι χλωρό σκόρδο από τον κήπο. Αυτό το απλό πιάτο, με ζυμωτό ψωμί και κατσικίσιο τυρί, ήταν ένα πλήρες μεσημεριανό γεύμα. Όχι συνοδευτικό σε ψάρια, κεφτεδάκια κ.λπ., όπως σήμερα. Βέβαια, κάποιες φορές και τότε, η μάνα έπαιρνε ψάρια κατεψυγμένα «φέτα», όπως τα έλεγαν. Μάλλον ήταν φιλέτο πέρκα. Τα πωλούσε στο παντοπωλείο του ο Δ. Ζαρκαδούλας.

Επίσης, εκτός από τα καλλιεργημένα, άγρια βλήτα φύτρωναν στα χωράφια μαζί με άλλα αγριόχορτα. Και αυτά χρησιμοποιούνταν στη μαγειρική. Θυμάμαι, η μάνα, όταν βοτάνιζε τον καπνό, μάζευε αγριόβλητα τα οποία έπνιγαν τα καπνόφυτα.

Τα βλήτα ήταν φαγητό του καλοκαιριού. Ένα πιάτο λιτό, αλλά γεμάτο άρωμα και γεύση.

Οι γυναίκες του χωριού αξιοποιούσαν κάθε τι που είχε ο κήπος τους. Είχαν μια φιλοσοφία ζωής η οποία στηριζόταν στην αυτάρκεια, στον σεβασμό στη φύση και στην εποχικότητα των προϊόντων.

Το βλήτο δεν έμεινε μόνο στο χωριάτικο τραπέζι. Πέρασε και στη λαϊκή γλώσσα, αφήνοντας το δικό του ίχνος. Καταγράφηκε σε παροιμίες και απέκτησε και μεταφορική σημασία.

Ο Λαογράφος Νικόλαος Γ. Πολίτης καταγράφει την παροιμία:

«Ανάθεμα τα βλίτα κι όπου τα κάνει πίτα
κι όπου τα μαγειρεύει παντρειά να μη γυρεύει».

Ο ίδιος ο Πολίτης γράφει: «Τα βλίτα είναι ευτελές έδεσμα και ήκιστα (καθόλου) κατάλληλον προς κατασκευήν πίττας, διότι είναι υποδεέστερον του σπανακίου και της γλυκείας κολοκύνθης, εξ ων κατασκευάζονται η σπανακόπιττα και η κολοκυθόπιττα».

Σύμφωνα με την αναφορά του Πολίτη, τα βλήτα θεωρούνταν κατώτερο υλικό σε σύγκριση με άλλα χόρτα και λαχανικά, τα οποία είχαν μεγαλύτερη αξία.

Συγκεκριμένα υστερούσαν έναντι του σπανακιού και της κολοκύθας, με τα οποία παρασκευάζονταν εκλεκτές πίτες, σπανακόπιτες και κολοκυθόπιτες.

Η σημασία της παροιμίας συνδέεται με τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής. Επειδή τα βλήτα θεωρούνταν ευτελές υλικό, η νοικοκυρά κρινόταν και από το τραπέζι που μπορούσε να ετοιμάσει. Αν έφτιαχνε πίτα με βλήτα αντί με σπανάκι ή κολοκύθα, αυτό ερμηνευόταν ως ένδειξη φτώχειας και περιορισμένων δυνατοτήτων του νοικοκυριού. Επομένως δεν θα μπορούσε να παντρευτεί, σύμφωνα με τα κριτήρια της εποχής. Η παρασκευή καλής πίτας ήταν απόδειξη της νοικοκυροσύνης της γυναίκας στην αγροτική κοινωνία.

Η παροιμία όμως αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: το χιούμορ με το οποίο ο λαός σχολίαζε τη φτώχεια, τη νοικοκυροσύνη και την απλή ζωή.

Υπάρχει και ο υποτιμητικός χαρακτηρισμός ανθρώπου ως «βλήτο». Χρησιμοποιείται στην καθημερινή γλώσσα για να δηλώσει έναν άνθρωπο ο οποίος θεωρείται ανόητος, κουτός, αφελής. Η λέξη έχει αρνητική σημασία και εκφράζει την υποτίμηση ή την ειρωνική διάθεση εκείνου ο οποίος τη χρησιμοποιεί.

Σήμερα, που η μεσογειακή διατροφή αναγνωρίζεται διεθνώς ως πρότυπο υγιεινής διατροφής, τα βλήτα επιστρέφουν δυναμικά στο τραπέζι μας.

Από σύμβολο φτώχειας και λιτότητας έχουν αναδειχθεί σε πολύτιμο στοιχείο μιας ισορροπημένης διατροφής. Μας θυμίζουν ότι οι αυθεντικότερες γεύσεις γεννιούνται από τα πιο απλά υλικά και ότι η σοφία της παραδοσιακής κουζίνας παραμένει διαχρονική.