Όταν η εξαίρεση γίνεται κανόνας: Απευθείας αναθέσεις και κατατμήσεις έργων στον Δήμο Λευκάδας

Σημαντικές επισημάνσεις για τον τρόπο με τον οποίο οι δημόσιοι φορείς προχωρούν στη σύναψη δημοσίων συμβάσεων περιλαμβάνει η υπ’ αριθ. 4/2023 Έκθεση Ελέγχου του Ελεγκτικού Συνεδρίου, θέτοντας στο επίκεντρο το ζήτημα των απευθείας αναθέσεων και των σύντομων διαδικασιών διαπραγμάτευσης.

Σύμφωνα με την έκθεση, οι απευθείας αναθέσεις και οι αναθέσεις μέσω διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσιότητα αποτελούν εξαιρετικές διαδικασίες, που επιτρέπουν στις αναθέτουσες αρχές να συνάπτουν συμβάσεις με οικονομικούς φορείς της επιλογής τους, κατά παρέκκλιση του θεμελιώδους κανόνα του δικαίου των δημοσίων συμβάσεων, ο οποίος είναι η διενέργεια ανοικτού διαγωνισμού με όρους διαφάνειας και ανταγωνισμού.

Οι διαδικασίες αυτές, όπως τονίζεται, επιτρέπονται μόνο στις περιπτώσεις που ρητά προβλέπονται από τον νόμο, όπως: για συμβάσεις μικρής αξίας, όπου η πλήρης διαγωνιστική διαδικασία θα ήταν δυσανάλογη, ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης, που απαιτούν άμεσες ενέργειες και δεν επιδέχονται τις χρονοβόρες διαδικασίες ενός δημόσιου διαγωνισμού.

Η αύξηση των ορίων με τον ν. 4782/2021

Με τον νόμο 4782/2021, τα ανώτατα όρια για απευθείας αναθέσεις αυξήθηκαν σημαντικά από την 1η Ιουνίου 2021: από 20.000 σε 30.000 ευρώ για συμβάσεις προμηθειών και γενικών υπηρεσιών, και σε 60.000 ευρώ για δημόσιες συμβάσεις έργων, κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών, καθώς και έργων Τεχνολογίας Πληροφορικής και Επικοινωνιών.

Ωστόσο, το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπιστώνει ότι, αντί η αύξηση αυτή να λειτουργήσει επικουρικά, σε πολλές περιπτώσεις οδηγεί σε στρεβλή πρακτική, με τους δημόσιους φορείς να μην προγραμματίζουν έγκαιρα και ορθολογικά τις ανάγκες τους, αλλά να τις προσαρμόζουν στα όρια των απευθείας αναθέσεων, καλύπτοντάς τες αποσπασματικά και προχωρώντας σε κατατμήσεις έργων και προμηθειών.

Το ζήτημα στον Δήμο Λευκάδας

Ακριβώς το πρόβλημα αυτό των απευθείας αναθέσεων και της κατάτμησης έργων ανέδειξε σε πρόσφατη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Λευκάδας, κατά τη συζήτηση του Τεχνικού Προγράμματος, ο δημοτικός σύμβουλος Σπύρος Λύγδας.

Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, στον Δήμο Λευκάδας η εξαίρεση των απευθείας αναθέσεων έχει γίνει κανόνας, με αποτέλεσμα να παρακάμπτονται, έστω και έμμεσα, οι νόμιμες διαδικασίες διενέργειας διαγωνισμών: «Υπάρχει 1.500.000 ευρώ ΣΑΤΑ, μαζί με την πρώτη δόση του 2026, που κάθεται. Να ενημερώσω το Σώμα ότι τα έργα έως 74.400 ευρώ γίνονται με απευθείας ανάθεση. Από τις 433.000 ευρώ που ανέφερε ο κ. Αρματάς, ξέρετε τι ποσοστό θα πάει σε απευθείας ανάθεση; Το 82%.»

Ο κ. Λύγδας παραδέχθηκε ότι οι απευθείας αναθέσεις αποτελούν πρακτική που εφαρμόστηκε διαχρονικά από όλες τις δημοτικές αρχές, ωστόσο τόνισε τη διαφορά ανάμεσα στην εξαίρεση και τον κανόνα: «Η απευθείας ανάθεση προφανώς θα γίνεται. Και εμείς κάναμε, και επί θητείας Δρακονταειδή γίνανε και οι επόμενοι θα κάνουν. Αλλά άλλο η εξαίρεση και άλλο ο κανόνας. Εσείς το αντιστρέψατε. Το 82% θα πάει σε απευθείας ανάθεση.»

Η κατάτμηση ως επερχόμενο πρόβλημα

Σε δεύτερη τοποθέτησή του, ο δημοτικός σύμβουλος προειδοποίησε ότι το ζήτημα της κατάτμησης έργων θα δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στη συνέχεια, ακόμη και σε επίπεδο υπηρεσιακού ελέγχου: «Αποκατάσταση φθορών δημοτικών δρόμων ΔΕ Απολλωνίων: 37.000 ευρώ. Αποκατάσταση φθορών δημοτικών δρόμων ΔΕ Ελλομένου: 37.000 ευρώ. Το ίδιο ποσό για τις ΔΕ Καρυάς – Σφακιωτών και Λευκάδας. Έργα που είναι στην ουσία για την αποκατάσταση λακκουβών τα έχετε χωρίσει για κάθε δημοτική ενότητα. Αυτό είναι κατάτμηση.»

Όπως υπογράμμισε, ακόμη κι αν δεν υπήρχε νομικό κώλυμα, το οικονομικό όφελος ενός ενιαίου διαγωνισμού θα ήταν προφανές: «Αν τα μαζεύατε όλα και κάνατε έναν διαγωνισμό, θα μπορούσατε να πάρετε μια έκπτωση της τάξης του 10%. Σε έργο 150.000 ευρώ, μιλάμε για 15.000 ευρώ όφελος. Αντί γι’ αυτό, πάμε με απευθείας αναθέσεις.»

Παράλληλα, προειδοποίησε για τον κίνδυνο μη εύρεσης εργολάβων με τα απαιτούμενα πτυχία, λόγω των περιορισμών που υπάρχουν στη συχνότητα απευθείας αναθέσεων.

Ένα ζήτημα διαφάνειας και ορθολογικού σχεδιασμού

Η συζήτηση αυτή αναδεικνύει ένα διαχρονικό και κρίσιμο ζήτημα για την τοπική αυτοδιοίκηση: τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ευελιξία και τη διαφάνεια, καθώς και την ανάγκη ουσιαστικού προγραμματισμού έργων και προμηθειών, ώστε οι εξαιρετικές διαδικασίες να μην μετατρέπονται σε κανόνα.