«Village Saints»: Όταν το πρόσωπο γίνεται μνήμη και η μνήμη φως

Της Χριστίνας Μιχαλά

Από όσα έχουν δημοσιευθεί για την έκθεση Village Saints και από τις εικόνες που έχουν δοθεί στη δημοσιότητα, έχω την αίσθηση ότι δεν πρόκειται απλώς για μια έκθεση ζωγραφικής.

Πρόκειται για μια έκθεση ανθρώπων.

Ίσως γι’ αυτό έχει τη σημασία του το γεγονός ότι η έκθεση άνοιξε τις πόρτες της πριν ακόμη από τα επίσημα εγκαίνια. Σαν να προηγήθηκε η συνάντηση και να ακολουθεί η τελετή. Σαν να προηγήθηκαν τα πρόσωπα και να ακολουθούν οι λόγοι.

Η Joni Zavitsanos ξεκίνησε αυτό το ταξίδι πριν από περισσότερο από μία δεκαετία. Δεν ήρθε στη Λευκάδα για να ζωγραφίσει τοπία, παραλίες ή ηλιοβασιλέματα. Διάλεξε κάτι πολύ δυσκολότερο: τους ανθρώπους.

Και είναι συγκινητικό πως μια καλλιτέχνης που ζει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά βρήκε στους ανθρώπους του νησιού το υλικό μιας βαθιά ανθρώπινης αφήγησης.

Κοιτάζοντας τις μορφές, εντυπωσιάζεται κανείς από το μέγεθός τους. Η μεγάλη κλίμακα επιτρέπει στο βλέμμα, στις ρυτίδες, στις μικρές λεπτομέρειες να μιλήσουν με ένταση.

Δεν μεγαλώνει το σώμα.

Μεγαλώνει η ανθρώπινη παρουσία.

Και έπειτα είναι τα μάτια.

Εκείνα τα βλέμματα που κοιτούν προς το μέρος μας, αλλά όχι ακριβώς εμάς.

Σαν να βρίσκονται ταυτόχρονα σε δύο κόσμους: στο παρόν και στη μνήμη.

Σαν να συναντούν για μια στιγμή το βλέμμα του θεατή, ενώ ένα μέρος της ψυχής τους εξακολουθεί να περιπλανιέται σε ανθρώπους, τόπους και στιγμές που μόνο εκείνα γνωρίζουν.

Πολλά από τα βλέμματα της έκθεσης δεν κοιτούν ευθεία μπροστά. Κοιτούν λίγο πιο πέρα. Σαν να συνεχίζουν να σκέφτονται. Να θυμούνται. Να συνομιλούν σιωπηλά με τη ζωή τους.

Τα πρόσωπα της έκθεσης δεν ζητούν να τα κοιτάξεις.

Σε προσκαλούν να σταθείς για λίγο μέσα στον χρόνο τους.

Κι εκεί ίσως βρίσκεται και η βαθύτερη βυζαντινή χροιά του έργου.

Αυτή η ικανότητα να διακρίνει κανείς το ιερό μέσα στο καθημερινό δεν είναι τυχαία. Η Joni Zavitsanos φέρει στο βλέμμα της την κληρονομιά του πατέρα της, του σημαντικού βυζαντινού αγιογράφου Διαμαντή Κάσση, μέσα στο εργαστήριο του οποίου μεγάλωσε ανάμεσα σε εικόνες, πρόσωπα και χρώματα

Δεν έμαθε μόνο να ζωγραφίζει.

Έμαθε να παρατηρεί.

Να αναζητά πίσω από τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου την ιστορία, τη δοκιμασία, την πίστη, την αξιοπρέπεια.

Ίσως γι’ αυτό οι μορφές της δεν μοιάζουν απλώς ζωγραφισμένες.

Μοιάζουν να φέρουν κάτι από τη σιωπηλή επιβλητικότητα των βυζαντινών εικόνων, μεταφερμένη όμως από τον κόσμο των αγίων στον κόσμο των καθημερινών ανθρώπων.

Στη βυζαντινή παράδοση το πρόσωπο δεν είναι απλώς μια εξωτερική εικόνα.

Είναι το σημείο όπου αποτυπώνεται μια ολόκληρη ζωή.

Γι’ αυτό και τα βυζαντινά στοιχεία που διακρίνονται στα έργα -τα φωτεινά κυκλικά σχήματα, οι υπαινιγμοί φωτοστέφανων, τα αποσπάσματα χειρογράφων και ψηφιδωτών- δεν μοιάζουν να αγιοποιούν τους ανθρώπους.

Μοιάζουν να φωτίζουν την παρουσία τους.

Στη βυζαντινή εικόνα το φωτοστέφανο αποκαλύπτει την αγιότητα.

Στο Village Saints αποκαλύπτει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Τα φωτοστέφανα της έκθεσης δεν υψώνουν τους ανθρώπους πάνω από τους άλλους. Μας βοηθούν να τους δούμε στο αληθινό τους μέγεθος.

Η ίδια η καλλιτέχνης έχει πει κάποτε πως «είμαστε όλοι άγιοι».

Όχι με τη θεολογική έννοια της λέξης.

Αλλά επειδή κάθε ανθρώπινη ζωή κουβαλά τους δικούς της αγώνες, τις δικές της πληγές, τις δικές της μικρές και μεγάλες νίκες.

Ίσως γι’ αυτό το Village Saints δεν αναζητά το εξαιρετικό μέσα στους ανθρώπους.

Ανακαλύπτει το εξαιρετικό που υπάρχει ήδη μέσα στο συνηθισμένο.

Αν οι βυζαντινοί αγιογράφοι αναζητούσαν το θείο μέσα στους αγίους, η Joni Zavitsanos αναζητά το ανθρώπινο μεγαλείο μέσα στους καθημερινούς ανθρώπους.

Ο τίτλος Village Saints αποκτά έτσι μια βαθύτερη διάσταση.

Δεν αναφέρεται στους αγίους των συναξαριών.

Αναφέρεται στους ανθρώπους εκείνους που, χωρίς να το γνωρίζουν, αγιάζουν την καθημερινότητα με τον τρόπο που ζουν, αγαπούν, εργάζονται, προσφέρουν και στέκονται δίπλα στους άλλους.

Στη γιαγιά που κράτησε μια οικογένεια.

Στον γέροντα που εργάστηκε μια ζωή.

Στον παπά του χωριού.

Στον γείτονα

Στον φίλο.

Στον ανώνυμο άνθρωπο.

Και έπειτα έρχονται τα χρώματα.

Τα βαθιά μπλε, τα χρυσαφιά, τα πορφυρά και οι γήινες αποχρώσεις δεν λειτουργούν ως φόντο.

Μοιάζουν με εσωτερικά τοπία.

Σαν οι αναμνήσεις, οι εμπειρίες και τα συναισθήματα των ανθρώπων να αποκτούν χρώμα.

Αν τα πρόσωπα είναι η μετατροπή της μνήμης σε μορφή, τότε τα χρώματα μοιάζουν να είναι η μετατροπή της μνήμης σε φως.

Και μέσα σε όλα αυτά εμφανίζονται οι λέξεις.

Οι ποιητικοί ψίθυροι της Deanna Benjamin δεν λειτουργούν ως λεζάντες των έργων. Μοιάζουν περισσότερο με φωνές που αναδύονται από τα ίδια τα πρόσωπα.

Σε ένα από τα έργα διακρίνεται το απόσπασμα:

Life branching out before me like the great fig tree…

«Η ζωή απλωνόταν μπροστά μου σαν τη μεγάλη συκιά…»

Δεν διακρίνω ολόκληρο το ποίημα.

Η συκιά δεν είναι ένα τυχαίο δέντρο. Στην ελληνική γη είναι σύμβολο ρίζας, οικογένειας, συνέχειας και καρποφορίας.

Όπως η συκιά απλώνει τα κλαδιά της και σκορπίζει τους καρπούς της, έτσι και μια ανθρώπινη ζωή απλώνεται μέσα από τις σχέσεις, τη μνήμη και την αγάπη.

Οι μορφές του Village Saints δεν στέκονται μόνες τους. Πίσω τους διακρίνονται ολόκληρα δέντρα ζωής. Οι λέξεις δεν εξηγούν τα πρόσωπα

Συνομιλούν μαζί τους.

Το πορτρέτο είναι ζωγραφισμένο με χρώμα.

Το ποίημα είναι ζωγραφισμένο με μνήμη.

Και τότε έρχεται στον νου μια από τις πιο συγκλονιστικές αφηγήσεις του Νίκου Καζαντζάκη. Περιγράφει μια στιγμή κατά την οποία, αναζητώντας μαζί με τον Άγγελο Σικελιανό το όνομα ενός αγριολούλουδου, έμαθαν πως η ηλικιωμένη γυναίκα που γνώριζε τη λέξη είχε πεθάνει.

«Νιώσαμε πως είχε πεθάνει μια λέξη», γράφει.

Δεν θυμήθηκα αυτή την ιστορία επειδή τα πρόσωπα της έκθεσης μιλούν για απώλεια. Το αντίθετο. Τη θυμήθηκα γιατί μιλούν για παρουσία.

Για ανθρώπους που εξακολουθούν να μεταφέρουν μνήμες, ιστορίες, εμπειρίες, λέξεις και τρόπους ζωής που δίνουν ακόμη νόημα στον τόπο τους.

Για ανθρώπους που, όπως η μεγάλη συκιά του ποιήματος, απλώνουν τα κλαδιά της ζωής τους πέρα από τον εαυτό τους και καρποφορούν μέσα από τις σχέσεις, την οικογένεια, τη φιλοξενία και την αγάπη.

Κοιτάζοντας αυτές τις μορφές αισθάνεται κανείς ότι δεν βλέπει μόνο ανθρώπους.

Βλέπει όσα έζησαν. Και όσα συνεχίζουν να προσφέρουν.

Γι’ αυτό το Village Saints δεν μοιάζει με έκθεση που γεννήθηκε μέσα σε μια αίθουσα τέχνης. Μοιάζει να γεννήθηκε μέσα από ανθρώπινες συναντήσεις.

Και ταξιδεύει σε μουσεία και πανεπιστήμια όχι μόνο ως εικόνα ενός τόπου.

Ταξιδεύει ως αφήγηση των ανθρώπων του.

Και τότε καταλαβαίνει κανείς κάτι που ξεπερνά την ίδια την έκθεση.

Ότι οι άνθρωποι που συναντούμε κάθε μέρα δεν είναι απλώς περαστικοί της ζωής.

Είναι φορείς ιστοριών, εμπειριών, μνήμης και αγάπης.

Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο επίτευγμα του Village Saints να μην είναι ότι ζωγραφίζει πρόσωπα. Ίσως να είναι ότι μας μαθαίνει να τα κοιτάζουμε.

Να σταματάμε για λίγο μπροστά τους. Να αναγνωρίζουμε στις ρυτίδες τους τον χρόνο, στα μάτια τους τις εμπειρίες, στη σιωπή τους ιστορίες που δεν γράφτηκαν ποτέ.Και όταν συμβεί αυτό, δεν θυμόμαστε μόνο τα έργα.

Θυμόμαστε τους δικούς μας ανθρώπους. Τη μάννα, γιαγιά που μας μεγάλωσε.

Τον παππού που μας δίδαξε χωρίς να το ξέρει.

Τον γείτονα, τον φίλο, τον άνθρωπο που πέρασε αθόρυβα από τη ζωή μας αφήνοντας το αποτύπωμά του.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο όμορφο μήνυμα της έκθεσης.

Να μας θυμίσει πόσο πλούσιοι είμαστε από τους ανθρώπους που μοιραζόμαστε τη ζωή μας.

Γιατί στο τέλος οι τόποι δεν μένουν στη μνήμη μας μόνο για τα τοπία τους.

Μένουν για τους ανθρώπους τους.