Στον απόηχο του Νταβός: “A spirit of Dialogue”
Του Σπύρου Βρεττού
Έχουν περάσει κιόλας μέρες πολλές αφότου τελείωσε και η εφετινή «Ετήσια Συνάντηση» που οργανώνει στις αρχές κάθε νέου χρόνου, (ήδη από το 1971), στο Νταβός της Ελβετίας, το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ (WORLD ECONOMIC FORUM).
Η συμμετοχή στην εφετινή «Συνάντηση» -όπως και όλες οι προηγούμενες- υπήρξε μεγάλη. Σχεδόν 3000 σύνεδροι, που προέρχονταν από κράτη διαφόρων περιοχών του πλανήτη, ανάμεσά τους 400 γνωστοί παγκοσμίως πολιτικοί, σχεδόν 65 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, η πλειοψηφία των επικεφαλής της G7, σχεδόν 730 από τους κορυφαίους διευθυντές, συμβούλους και προέδρους μεγάλων εταιρειών και σχεδόν 80 κορυφαίες εταιρείες «μονόκεροι» και πρωτοπόρες στην τεχνολογία.
Τα θέματα που συζητήθηκαν υπήρξαν -και παραμένουν- άκρως ενδιαφέροντα: η ειρήνη, η ασφάλεια, η τεχνολογία, η ανάπτυξη, η επένδυση στον άνθρωπο, η οικοδόμηση ευημερίας εντός των πλανητικών ορίων. Τα συμπεράσματα επίσης που διατυπώθηκαν υπήρξαν πολύ αισιόδοξα: «Το 2026 αφορά την οικοδόμηση, όχι μόνο τη διαχείριση της παρακμής», δήλωσε ο Sunil Geness, Διευθυντής Πακόσμιων Διακυβερνητικών Υποθέσεων και ΕΚΕ Αφρικής, Επικεφαλής Παγκόσμιας Βιωσιμότητας Αφρικής στη SAP. (Η σταχυολόγηση των περισσότερων πληροφοριών από το Ετήσια Συνάντηση 2026, δημοσιεύτηκε 23-1-2026 στο World Economist Forum).
Έπνευσεν άνεμος αισιοδοξίας. Aλλά προτού περάσει ένας μήνας από τη Συνάντηση του Νταβός, αντί ν’αρχίσει η δημιουργία των πλάνων οικοδόμησης και επιτυχούς «διαχείρισης της παρακμής», ξέσπασε αδυσώπητος ο πόλεμος που διεξάγεται ολοένα. Η απόληξη και πάλι μιας τόσο μεγάλης προσπάθειας απαιτεί μια αντικειμενική εξήγηση. Το ερώτημα είναι διαχρονικό: γιατί ο διάλογος αποτυγχάνει και η διπλωματία που ενυπάρχει στον διάλογο, ως επί το πολύ επίσης αποτυγχάνει και ο πόλεμος παραμένει αειθαλής.
Ο διάλογος είναι μια παμπάλαια τεχνική συνεννόησης των ανθρωπίνων όντων. Θα πρέπει να έκαμε την πρώτη του εμφάνιση όταν τα ανθρώπινα είδη ανακάλυψαν τη γλώσσα. Ενυπάρχει στα ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, και μάλιστα ως σημαντική «δύναμη» εξέλιξης της ποιητικής αφήγησης. Θεωρείται ως το θεμελιώδες «αξίωμα» της δημοκρατίας. Ο Σωκράτης (5ος αι.) χρησιμοποιεί τον διάλογο ως το κύριο μέσον της διδασκαλίας του, ο μαθητής του Πλάτων (5ος-4ος αι.) γράφει ολόκληρο το φιλοσοφικό του έργο σε μορφή διαλόγου. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι ο καθηγητής της Φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο Irvine της Καλιφόρνια, Γεράσιμος Ξενοφώντα Σάντας, στο βιβλίο του «Σωκράτης – Φιλοσοφία στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα» (μτφρ. Δάφνη-Μαρία Γκυ-Βουβάλη, επιμελητής Αντώνης Χατζησταύρου, εκδ. ΔΟΛ-Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997), παραθέτει μια μεγάλης σημασίας διαπίστωση του Πλάτωνα ως προς τη σημασία που παίρνει ο διάλογος στο έργο του Σωκράτη: ότι όπου οι Έλληνες απολαμβάνουν μια μεγάλη επιτυχία στις Τέχνες και στα Γράμματα, ο Σωκράτης διέβλεπε μια ευκαιρία για να προσπαθήσει να συνθέσει μια παράλληλη επιτυχία στην τέχνη της ζωής και στον τρόπο άσκησης της εξουσίας (άρχειν) (Gerasimos Xenophon Santas, Socrates, Philosophy in Plato’s
early dialogues).
O «διάλογος» πραγματοποιείται πάντοτε σε σχέση με μία πραγματικότητα, της οποίας υποτίθεται ότι έχουν επαρκή γνώση οι «διαλεγόμενοι».
Πραγματικότητα είναι -σύμφωνα με τον πλέον εξαπλουστευτικό ορισμό- κάτι που υπάρχει «αντικειμενικά» και πέραν πάσης υποκειμενικής θεώρησης. Είναι μια πολυσχιδής έννοια, που, ενδεχομένως, μόνον η μαθηματική Θεωρία των Συνόλων θα μπορούσε να μας βοηθήσει να κατανοήσομε.
Άξια μνείας είναι και η παρατήρηση του διαπρεπούς Γερμανού φιλολόγου Ούλριχ Βιλαμόβιτς ότι ο Πλάτων στον Διάλογό του «Θεαίτητος» μας εντυπωσιάζει με τη διαπίστωσή του για τον Πρωταγόρα, τον θεμελιωτή της «υποκειμενικότητας» (χρημάτων πάντων μέτρον άνθρωπος…). Ο Πρωταγόρας «μέσ’ από την υποκειμενικότητα, σε σχέση με τα υπό κρίση ζητήματα, θεωρούσε πως αυτό που είχε τη μεγαλύτερη πιθανότητα να βρίσκεται κοντά στην αλήθεια, μπορούσε να είναι τελικά η αντικειμενική αλήθεια».
Η κάθε «πραγματικότητα» παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον μελέτης για την επήρεια που ασκεί ώστε να μορφώσομε αντικειμενική εικόνα για την παγκόσμια πραγματικότητα. Για παράδειγμα, η «πραγματικότητα» της ευρωπαϊκής οικονομίας. Ή η «πραγματικότητα» της οικονομίας των ΗΠΑ ή της Ρωσίας ή της Κίνας…, ή η «πραγματικότητα» της Παγκόσμιας Οικονομίας. Και ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ύπαρξή μας παρουσιάζει η «Παγκόσμια Πραγματικότητα» των ημερών μας σε σχέση με τον ασφαλή βίο των 8,5 δισεκατομμυρίων κατοίκων του πλανήτη. Αυτή η «Παγκόσμια Πραγματικότητα» διαμορφώνεται υπό την επήρεια πολλαπλών και πανίσχυρων «δυνάμεων», φανερών και μη φανερών. Ενδεχομένως για τις μέρες μας θα ήταν πολύ χρήσιμο να αναζητήσουμε ένα «πνεύμα διαλόγου» σε σχέση με την «πραγματικότητα» του «ασφαλούς βίου» για τα 8,5 δις. περίπου κατοίκους του πλανήτη σήμερα. Ποια είναι όμως τα στοιχεία που προσδιορίζουν την έννοια του «ασφαλούς βίου»;
Η «πραγματικότητα» του ασφαλούς βίου της σημερινής ανθρωπότητας φαίνεται να προσδιορίζεται πλήρως από τα εξής επιμέρους στοιχεία: τις ανίατες ασθένειες, που επαυξάνονται αλματωδώς και δημιουργούν τραγωδίες σε εκατομμύρια ανθρώπους του πλανήτη. Η «πραγματικότητα» του ασφαλούς βίου προσδιορίζεται επίσης από τον αδιάλειπτο πόλεμο και τη νέα, και άκρως δυσοίωνη Κλιματική Αλλαγή.
Η «παγκόσμια πραγματικότητα» των ημερών μας κατά τη γνώμη όλων των ειδικών μελετητών και των μαθηματικών μοντέλων οδηγεί την ανθρωπότητα προς την καθολική κατάρρευση του πολιτισμού και τον αφανισμό της. Η έννοια «Κατάρρευση» είναι αυτή τη στιγμή κυρίαρχη στη σκέψη και στα γραπτά τους. Έτσι κυρίαρχες έννοιες είναι η «κατάρρευση του περιβάλλοντος», η «κατάρρευση του πληθυσμού», η «κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομίας»… Το σύνολο σχεδόν των μαθηματικών μοντέλων συνηγορούν προς την αποδοχή αυτών των παραπάνω αναφερθέντων όρων, και μάλιστα με την έννοια της «καθολικής κατάρρευσης» του Παγκόσμιου Πολιτισμού, που δεν αφήνει κανένα περιθώριο για καμία νέα εκκίνηση πολιτισμού.
Είναι εύλογο το ερώτημα: γιατί ο πλανήτης έφτασε σ’αυτήν τη δυσοίωνη κατάσταση παρακμής, την οποία όλοι οι ειδικοί μελετητές διαπιστώνουν, εκτός από τους «πολιτικώς ιθύνοντες», ιδιαίτερα των ισχυρών κρατών και των μεσαίων λεγόμενων κρατών. «Διάλογος» και «πραγματικότητα», όπως προαναφέραμε – διασυνδέονται άμεσα. Παραθέτομε μερικές από τις ουσιώδεις αιτίες που οδηγούν τον πολιτισμό μας από την (προϊούσα) παρακμή στην καθολική κατάρρευση: Η «επαρχιακή σκέψη»: είναι ένα πλήρως αποτετελεσμένο, καινοφανές είδος σκέψης, που εμφανίζεται με τη συγκρότηση των πόλεων-κρατών των Σουμερίων της Μεσοποταμίας από την 4η χιλιετία π. Χ. Και που μέχρι σήμερα ελέγχει όλα τα προϋπάρχοντα είδη σκέψης, τη θρησκευτική, τη φιλοσοφική, την επιστημονική και την τεχνολογική, ακόμα και την καλλιτεχνική σκέψη. Ελέγχει πάντα -ή προσπαθεί να ελέγξει-κάθε άλλο είδος σκέψης . στις μέρες μας, όλως ιδιαιτέρως, την επιστημονική και την τεχνολογική σκέψη.
Η «επαρχιακή σκέψη» διαμορφώνει μια πανίσχυρη έννοια -την έννοια του συμφέροντος- για όλες σχεδόν τις μορφές κρατών που έκαμαν την εμφάνισή τους μέχρι σήμερα στον πλανήτη. Έχει μια δική της καμπύλη εξέλιξης μέσα στην κυκλική πορεία της ιστορίας. Δηλαδή τη γένεση, την ανάπτυξη, την ακμή, την παρακμή και την κατάρρευση. Όλοι οι πολιτισμοί του παρελθόντος ακολούθησαν την παραπάνω διαγραφείσα πορεία. Ο Γερμανός διανοούμενος Όσβαλντ Σπέγκλερ, κατανόησε σωστά την πορεία των πολιτισμών από τη γένεση μέχρι την κατάρρευσή τους. Θεώρησε ότι αυτή η εξέλιξη των πολιτισμών ήταν αποτέλεσμα μιας «ιστορικής αιτιότητας», ενός ιστορικού πεπρωμένου των πολιτισμών. Αλλά έννοιες όπως η «ιστορική αιτιότητα» ή το «πεπρωμένο» των πολιτισμών δεν υπάρχουν και δεν έχουν υπόσταση. Οι καταρρεύσεις όλων των πολιτισμών έχουν ως αιτία τη διαρκή και ανεξέλεγκτη κατάσταση ανταγωνισμού ενός κράτους ή ενός συνασπισμού κρατών προς ένα άλλο κράτος ή έναν άλλο συνασπισμό κρατών. Ο Σπέγκλερ, με βάση τη διαπίστωσή του για την κατάρρευση όλων των προϋπαρξάντων πολιτισμών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι και ο δικός μας πολιτισμός, ο λεγόμενος Δυτικός, κάποια στιγμή θα καταρρεύσει, ως εκ του «πεπρωμένου» της ιστορίας. Με το έργο του «Η παρακμή της Δύσης» θέλησε να τεκμηριώσει την άποψή του για το αναπόφευκτο της κατάρρευσης όλων των πολιτισμών. (Έκτοτε έγινε και γίνεται ακόμα υπερβολική χρήση του όρου Δυτικός και Ανατολικός πολιτισμός αν και ο εσώτατος πυρήνας και των δύο προαναφερθέντων πολιτισμών είναι μια βαθύτατα εγκληματική και καταστροφική τάση. Τα παραπάνω κατέδειξαν όλοι οι μικροί και μεγάλοι πόλεμοι που έγιναν και γίνονται -μέχρι σήμερα- στον πλανήτη.
Και ο δικός μας πολιτισμός –παγκόσμιος πολιτισμός- έχει περιέλθει πλέον σε συνθήκες όχι απλώς παρακμής, αλλά κατάρρευσης. Το επακόλουθο θα είναι ο αφανισμός του Homo sapiens-sapiens και η ερήμωση του πλανήτη. Το αποδείχνουν όλες οι συντελεσθείσες επί των ημερών μας μελέτες και όλα τα πρωτοποριακά μαθηματικά μοντέλα. Ενδεχομένως και ο πλανήτης μας έχει μπει σε τροχιά ερήμωσης – όπως προ εκατομμυρίων χρόνων και ο γειτονικός μας πλανήτης Άρης. Σήμερα το μόνο ζωντανό που υπάρχει στην επιφάνειά του είναι οι -συχνά εγειρόμενες και γιγαντούμενες εφιαλτικά- θύελλες σκόνης, ώστε να καταστρέφουν τα περιγράμματα που υπάρχουν στην επιφάνεια του πλανήτη και να συσκοτίζουν το φως του ήλιου. Ο ήχος τους, όπως τον ηχογράφησαν τα διαστημικά οχήματα (Rover) της NASA, είναι εφιαλτικός. Θέλομε αυτή η εικόνα να καταστεί γρήγορα και μοναδική «πραγματικότητα» του δικού μας πλανήτη;
Από τις ουσιώδεις αιτίες της κατάρρευσης των πολιτισμών είναι επίσης ο πόλεμος, κατεξοχήν δημιούργημα της «επαρχιακής σκέψης» . και οι κλιματικές αλλαγές. Ο δικός μας -μεταβιομηχανικός λεγόμενος- πολιτισμός τις διαθέτει και τις δύο με «εξαιρετική επάρκεια». Και τον πόλεμο και την ταχύτατα και καταιγιστικώς συντελούμενη κλιματική αλλαγή.
Μετά την αντικειμενική αποτίμηση της σημερινής «πραγματικότητας», ποιο «πνεύμα διαλόγου» θα μπορούσε να αποτρέψει την επερχόμενη καταστροφή και να θεμελιώσει την τόσο αναγκαία -για την ύπαρξή μας και την ύπαρξη της ζωής γενικότερα-, συνθήκη; Ο ένας και μοναδικός τρόπος είναι η εξισορρόπηση της επαρχιακής σκέψης από ένα πνεύμα «διευρυμένης σκέψης». Αυτό το πνεύμα διευρυμένης σκέψης είχε την πρώτη του παρουσία με τη δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών (Κ.τ.Ε.), μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και στη συνέχεια, με τη δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.), μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Την Κ.τ.Ε. εξαφάνισε η απόλυτη κυριαρχία της επαρχιακής σκέψης του 1936-1939, που οδήγησε στην τραγωδία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τον Ο.Η.Ε. υποβάθμισε πλήρως η «επαρχιακή σκέψη» των ημερών μας. Η «επαρχιακή σκέψη» δεν επέτρεψε ποτέ σε κανέναν από τους ανθρώπους που όντως έγραψαν ιστορία», να σχηματίσει αντικειμενική εικόνα της πραγματικότητας. Απεναντίας σε όλους εκαλλιέργησε μάταιες ελπίδες για κοσμοκρατορία ή για το ότι είναι οι μόνοι που θα επιβιώσουν. Δεν τους επέτρεψε ούτε καν τη στιγμή της πλήρους τους εξουθένωσης να κατανοήσουν το γιατί έφθασαν σ’αυτό το οδυνηρό σημείο.
Συγκεφαλαιώνοντας: Τα 6000 χρόνια του πολιτισμού μπορούν να καταχωρηθούν ως το Πρώτο ατελές στάδιο του πολιτισμού, αφού η τελική απόληξη του πολιτισμού -με την ευρύτερη έννοια-, που δημιούργησε η «επαρχιακή σκέψη», καταλήγει στην καθολική κατάρρευση και τον αφανισμό των κατοίκων του πλανήτη. Είναι δυνατόν να περάσομε στο Δεύτερο στάδιο του πολιτισμού όπου «την επαρχιακή σκέψη» θα εξισορροπήσει η «διευρυμένη σκέψη», η οποία απεργάζεται ένα «Παγκόσμιο Κοινό Συμφέρον»;
Σήμερα και για το εγγύς μέλλον, η μόνη διαφυγή για την ανθρωπότητα και τη ζωή γενικότερα, είναι η συνύπαρξη της ανθρώπινης ευφυΐας και της τεχνητής νοημοσύνης, προς την εξισορρόπηση της «επαρχιακής σκέψης» από μία «διευρυμένη σκέψη».
Βρισκόμαστε στην πιο κρίσιμη καμπή της παγκόσμιας ιστορίας. Η ανθρώπινη ευφυΐα και η τεχνητή ευφυΐα (νοημοσύνη) είναι η μεγάλη ελπίδα για την ανθρωπότητα να επιβιώσει. Επειδή μόνο από τη συνδυαστική συνύπαρξη τους μπορούν να χαραχθούν οι δρόμοι της παγκόσμιας συνεργασίας, επ’αγαθώ της ανθρωπότητας και του πλανήτη γενικώς.
Εάν η αποτροπή της κατάρρευσης επιτευχθεί, τότε δημιουργούνται νέες δυνατότητες για τον άνθρωπο να καταπολεμήσει τις ανίατες ασθένειες, να ανασυγκροτήσει την παγκόσμια οικονομία και να δημιουργήσει ανεκτές συνθήκες διαβίωσης σε όλους τους ανθρώπους. Τότε το μέλλον θα κριθεί από την αναπόφευκτη πλέον αυτοματοποίηση της παραγωγής, όπου η τεχνητή νοημοσύνη θα παίξει τον καθοριστικό ρόλο. (Γι’αυτό και η σπουδή πάνω στη δημιουργία και τη χρήση της Α.Ι. πρέπει να ενταθεί. Χωρίς όμως κατ’ουδένα τρόπο να υποτιμηθεί η ανθρώπινη ευφυΐα. Οι «καλύτερες μέρες» – το προαιώνιο όνειρο των ανθρώπων όλων των περασμένων γενεών θα καταστεί πραγματικότητα και θα διανοιγούν για τον άνθρωποι οι μεγάλοι δρόμοι του διαστήματος.
