Ένας εκτελεσμένος Λευκαδίτης κομμουνιστής το 1949 στην Κεφαλονιά

Ο Γιάννης Παπαδάτος που εκτελέστηκε το 1949 στην Κεφαλονιά – Η φωτογραφία είναι από πίνακα

Στη μετακατοχική περίοδο και στα χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου οι Εγκληματικές Φυλακές του Αργοστολιού γέμισαν με πολιτικούς κρατουμένους. Οι Φυλακές στεγάζονταν στο κτίριο των Φυλακών της Βρετανικής Προστασίας. Κτίστηκαν κατά το «πανοπτικό» λεγόμενο σύστημα. Στο κέντρο βρισκόταν ένα κυκλικό οικοδόμημα, το Διοικητήριο, και γύρω από αυτό είχε χαραχτεί ένας κυκλικός διάδρομος, στον οποίο κατέληγαν οι πέντε διώροφες ακτίνες τριγωνικού σχήματος. Κάθε ακτίνα διέθετε 12 κελιά και θάλαμο σε κάθε όροφο, εκτός από την Γ΄ ακτίνα που δεν είχε θαλάμους. Εκείνη την περίοδο οι πολιτικοί κρατούμενοι ήταν στις ακτίνες Α΄, Β΄ κι Γ΄, ενώ στη Δ΄ ήταν οι ποινικοί κρατούμενοι, ελάχιστοι δωσίλογοι και όσοι από τους πολιτικούς κρατουμένους είχαν κάνει δήλωση.

Κάτοψη των Φυλακών Αργοστολίου

Από την πρώτη κιόλας περίοδο μετά την Απελευθέρωση το Εφετείο της Πάτρας έστελνε πολιτικούς κρατούμενους στις Φυλακές του Αργοστολιού. Και όσο περνούσε ο καιρός και φούντωνε ο Εμφύλιος, αυτές γέμιζαν κυρίως με μελλοθανάτους, έχοντας ουσιαστικά καταστεί χώρος «φιλοξενίας» βαρυποινιτών πολιτικών κρατουμένων και κυρίως ισοβιτών και μελλοθανάτων. Σύμφωνα με μαρτυρία αυτή την περίοδο οι Φυλακές του Αργοστολίου «φιλοξενούσαν» 700 περίπου άτομα, στην πλειοψηφία τους πολιτικούς κρατουμένους (500 περίπου), το μεγαλύτερο ποσοστό των οποίων ήταν μελλοθάνατοι. Οι κρατούμενοι έγραφαν και διακινούσαν την χειρόγραφη εφημερίδα «Ελεύθερος Δεσμώτης«», ειδικά η Γ΄ ακτίνα τη σατιρική εφημερίδα «Ατζερμπαϊτζάν», ενώ παράλληλα κυκλοφορούσε «Ενημερωτικό Δελτίο» για την έκτακτη επικαιρότητα.

Οι εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων ξεκίνησαν στη μετακατοχική Ελλάδα τον Ιούλιο του 1946 και συνεχίστηκαν σε όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Το 1948 και το 1949 ήταν χρονιές αθρόων εκτελέσεων και στην Κεφαλονιά με κύριο «τροφοδότη» τις Εγκληματικές Φυλακές του Αργοστολίου. Οι εκτελέσεις στο νησί ξεκίνησαν στις 12 Ιανουαρίου 1948. Σχεδόν κάθε εβδομάδα ή κάθε δυο εβδομάδες γίνονταν εκτελέσεις ενός ή δύο ή κάποιες φορές περισσότερων κρατουμένων, όπως στις 9 Φεβρουαρίου 1948 που εκτελέστηκαν 11 κρατούμενοι και στις 3 Μαρτίου 1948 που οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα 12 πολιτικοί κρατούμενοι. Πάντως, οι αποφάσεις για εκτέλεση έφταναν από την Αθήνα στη Διεύθυνση των Φυλακών δύο φορές συνήθως την εβδομάδα, είτε την Τρίτη με πλοίο που ερχόταν από Σάμη, είτε (και) την Παρασκευή με πλοίο που ερχόταν στο Αργοστόλι.

Η είσοδος των Φυλακών Αργοστολίου

Οι 104 νεκροί της διετίας 1948-1949 προέρχονταν κυρίως από την Στερεά Ελλάδα (ιδιαίτερα την Αιτωλοακαρνανία) αλλά και από την Ήπειρο, την Πελοπόννησο και τα Ιόνια νησιά. Από την Κεφαλονιά ήταν εφτά αγωνιστές. Μεταξύ των εκτελεσμένων αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης ήταν και ο Λευκαδίτης κομμουνιστής Γιάννης Παπαδάτος από το Μανάσι, ο οποίος είχε πάρει ενεργό μέρος σε πολλές μάχες στο Ξηρόμερο, την Κεφαλονιά και τη Λευκάδα. Πιάστηκε το 1947 στην τοποθεσία «Μαχαιρά» στην περιοχή Κατούνας Λευκάδας. Καταδικάστηκε τέσσερις φορές σε θάνατο από το Κακουργιοδικείο Αγρινίου και εκτελέστηκε στις 13 Αυγούστου του 1949 στην Κεφαλονιά. Μαζί του εκτελέστηκαν στη θέση «Νερόμυλοι Αγίων Θεοδώρων, Φανάρι» οι: Καταπόδης Νικόλαος ή Μπάκας οπωροπώλης από την Πρέβεζα, Κοκολιάς Γεώργιος μάγειρας από το Αιτωλικό, Παπαβασιλόπουλος Χαράλαμπος κτηματίας από τα Σουδεναίικα Πατρών, και Πολίτης Παναγιώτης γεωργός από το Αρχοντοχώρι Ξηρομέρου.

Εξωτερική άποψη των Φυλακών Αργοστολίου

Οι περισσότεροι εκτελεσμένοι ήταν νεαρής ηλικίας, και συγκεκριμένα από 18 έως 20 ετών. Σημασία έχουν οι κατηγορίες, για τις οποίες δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. 89 κρατούμενοι κατηγορούνταν για φόνους, έναν ή περισσότερους, 1 αντιμετώπιζε την κατηγορία της συγκρότησης ένοπλης ομάδας, 8 καταδικάστηκαν με βάση το Γ΄ Ψήφισμα, ενώ για 1 δεν σημειωνόταν η κατηγορία. Ωστόσο, 7 από τους 104 νεκρούς πολιτικούς κρατουμένους των Φυλακών Αργοστολιού δεν οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα, αλλά έχασαν τη ζωή τους κάτω από διαφορετικές κάθε φορά συνθήκες. Συγκεκριμένα ο Γεώργιος Βασιλόπουλος, στιλβωτής και εργάτης από το Αγρίνιο, γεννημένος στα Σίδερα Ευρυτανίας, δολοφονήθηκε μέσα στη δικαστική αίθουσα του Αργοστολιού από παρακρατικό.

Το κενοτάφιο των εκτελεσμένων της περιόδου 1948-1949 στο νεκροταφείο του Δραπάνου

Στο νότιο μέρος του νεκροταφείου του Δραπάνου έθαβαν προπολεμικά τους άπορους και γενικά όσους δεν είχαν οικογενειακό τάφο. Στην περίοδο του Εμφυλίου σε εκείνο το χώρο άνοιξαν μια τάφρο, όπου θάφτηκαν οι περισσότεροι από τους 104 αγωνιστές πολιτικούς κρατουμένους των Φυλακών του Αργοστολιού που εκτελέστηκαν ή πέθαναν εξαιτίας της απεργίας πείνας (28 Μαΐου-10 Ιουνίου 1948) ή ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου από τα όργανα των Φυλακών. Σε παραπλήσια θέση στήθηκε με τη φροντίδα και τα χρήματα των συγγενών εκείνων των αγωνιστών μαρμάρινο μνημείο, όπου σε τρίπτυχο πίνακα αναγράφονται τα ονόματα των 104 νεκρών του 1948 και 1949.

Σημείωση: Τα περισσότερα στοιχεία για τις Φυλακές Αργοστολιού έχουν ληφθεί από το βιβλίο «Σελίδες Κεφαλονίτικης ιστορίας Κατοχή-Αντίσταση-Εμφύλιος» του Πέτρου Πετράτου που μας έστειλε πρόσφατα ο ίδιος ο συγγραφέας και τον ευχαριστούμε.

Πηγές:
Πέτρος Πετράτος, «Σελίδες Κεφαλονίτικης ιστορίας Κατοχή-Αντίσταση-Εμφύλιος», Ιακωβάτειος Βιβλιοθήκη, Ληξούρι 2022
Περικλής Ροδάκης, «Η απεργία πείνας στις Φυλακές Αργοστολιού 28 Μαΐου-10 Ιουνίου 1949», Εκδόσεις Παρασκήνιο, Αθήνα 2019
Πανταζής Ν. Παπαδάτος, «Ήρωες και Μάρτυρες της Λευκάδας», εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1982