Ένα ιστορικό τεκμήριο από τον ένοπλο αγώνα του λαού μας ενάντια στους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες του
Στη φωτογραφία διακρίνονται, από αριστερά προς τα δεξιά: Ζαχαριάς, καπετάνιος της 7ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ, Στάθης Αρέθας, διοικητής της 7ης Ταξιαρχίας, Στρατηγός Αυγερόπουλος, διοικητής της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, Ηρακλής, καπετάνιος της 8ης Μεραρχίας, και ο Διομήδης.
Η φωτογραφία έχει ληφθεί από το Φώτο Ξυθάλης στα Σαρδίνια Αμφιλοχίας, σε μια κρίσιμη περίοδο της συγκρότησης και ισχυροποίησης των δυνάμεων του ΕΛΑΣ. Η φωτογραφία αυτή δεν αποτυπώνει μόνο πρόσωπα. Αποτυπώνει μια στιγμή ιστορικής ωρίμανσης του λαϊκού απελευθερωτικού αγώνα, όταν ο ΕΛΑΣ μετασχηματιζόταν σε οργανωμένη δύναμη ικανή να χτυπά τον κατακτητή και να απελευθερώνει περιοχές της χώρας.
Η αναδιοργάνωση του ΕΛΑΣ (Ιούνιος – Αύγουστος 1943)
Με βάση τις προτάσεις του Γενικού Στρατηγείου και του Στρατιωτικού Συμβουλίου, η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ εξέδωσε στις 16 Ιούνη 1943 διαταγή για τη συνολική αναδιοργάνωση των αντάρτικων δυνάμεων σε δομή τακτικού στρατού. Η διαταγή προέβλεπε την αντιστοίχιση των μέχρι τότε συγκροτημάτων με μεραρχίες, συντάγματα, τάγματα και λόχους πεζικού.
Σε συνέχεια αυτής, με τη Διαταγή υπ’ αριθ. 43 (4/8/1943), καθορίστηκε ότι από τις 21 Αυγούστου 1943 όλα τα τμήματα του ΕΛΑΣ θα λειτουργούσαν με πλήρη τακτική διάρθρωση.
Έτσι:
– Το Στρατηγείο Θεσσαλίας έγινε Ι Μεραρχία
– Το Γενικό Αρχηγείο Ηπείρου μετονομάστηκε σε VIII Μεραρχία
– Η Δυτική Μακεδονία σε IX Μεραρχία
– Η Στερεά Ελλάδα σε XIII Μεραρχία
– Η Πελοπόννησος σε ΙΙΙ Μεραρχία, απευθείας υπαγόμενη στην ΚΕ του ΕΛΑΣ
Παράλληλα, οργανώθηκε οριστικά η Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών, καταργήθηκαν τα ανταρτοδικεία και συγκροτήθηκαν τακτικά στρατοδικεία, ενώ μπήκαν οι βάσεις για συστηματική επιμελητεία.
Η επιχείρηση της Αμφιλοχίας – Ιούλης 1944
Κατά την εκστρατεία των χιτλερικών στην Πίνδο (3–22 Ιούλη 1944), η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ αξιοποίησε την αραίωση των εχθρικών δυνάμεων και εφάρμοσε σχέδιο για την κατάληψη της Αμφιλοχίας.
Η επιχείρηση ξεκίνησε στις 12 Ιούλη 1944, με ταυτόχρονες επιθέσεις στην πόλη και στα γειτονικά γερμανικά φυλάκια (Μοναστηράκι, Ρίβιο, Κρικέλλο κ.ά.). Συμμετείχε η 7η Ταξιαρχία (2/39 Σύνταγμα Ευζώνων και 24ο Σύνταγμα Πεζικού), με υποστήριξη του 3/40 Συντάγματος.
Ύστερα από σκληρές οδομαχίες, ο ΕΛΑΣ κυριάρχησε στην Αμφιλοχία, την οποία κράτησε για ένα 24ωρο. Οι απώλειες των κατακτητών ανήλθαν σε 450 νεκρούς και 37 αιχμαλώτους, ενώ κατασχέθηκαν σημαντικά λάφυρα.
Την ίδια περίοδο, σε παράλληλη επιχείρηση, πλοιάρια του ΕΛΑΝ συνέλαβαν γερμανικό πλοιάριο με 5.000 νάρκες ξηράς, γεγονός που έλυσε για μεγάλο διάστημα το πρόβλημα πυρομαχικών της VIII Μεραρχίας και ενίσχυσε και άλλες μεραρχίες του ΕΛΑΣ.
