Σχόλιο στο δημοσίευμα με τίτλο: «Ένα παλαιό λευκαδίτικο νόμισμα ως ιστορικό τεκμήριο»

Της Χριστίνας Μιχαλά

(Σχόλιο στο δημοσίευμα με τίτλο: «Ένα παλαιό λευκαδίτικο νόμισμα ως ιστορικό τεκμήριο»)

Το εξώφυλλο – η είσοδος:

Ένα εξώφυλλο σε κείνο το πράσινο της Ιόνιας ελιάς, με τα ήρεμα σημάδια του χρόνου, ένα αγγείο γεμάτο καρπούς και δυο λέξεις σαν ψίθυρο: «Μετ’ ελπίδων αγαθών»…. Και κάτω απ’ αυτόν τον ψίθυρο, στα «εμπεριεχόμενα» ένα κείμενο με τίτλο που μοιάζει κλειδί: «Διαφώτισμα παλαιού τινος Λευκαδίου νομίσματος».

Ο τίτλος «Διαφώτισμα…» ως φιλολογικό κόσμημα (και ως δήλωση εποχής):

Ο τίτλος είναι από μόνος του ένα μικρό φιλολογικό κόσμημα – αρχαϊκός, σεμνός και ταυτόχρονα αποκαλυπτικός. Παραπέμπει ευθέως στο ύφος των λογίων του 19ου αιώνα και φέρει έντονα τα ίχνη της επιστημονικής γλώσσας της Επτανησιακής σχολής:

– αναπνέει Επτάνησο,

– ανήκει στον κόσμο των πρώτων αρχαιοδιφών,

– στέκεται στο μεταίχμιο φιλολογίας, αρχαιολογίας και τοπικής ιστορίας.

Ο τίτλος του δημοσιεύματος ως ιστορικό τεκμήριο:

Το νόμισμα δεν αντιμετωπίζεται ως συλλεκτική ύλη, αλλά ως “κείμενο” που διαβάζεται – σαν μια μικρή επιγραφή της πόλης πάνω στο ασήμι.

Ας τον αποσυναρμολογήσουμε με ακρίβεια:

1. «Διαφώτισμα»:

Λέξη σπανία, λόγια, με ρίζα στο ρήμα διαφωτίζω. Δεν σημαίνει απλώς πληροφορία, αλλά:

– φωτισμός σε κάτι σκοτεινό, αδιευκρίνιστο, λησμονημένο ή παρεξηγημένο.

Στα φιλολογικά και αρχαιοδιφικά κείμενα του 19ου αιώνα δηλώνει:

– ερμηνευτική αποκάλυψη,

– επανένταξη ενός αντικειμένου στο ιστορικό του πλαίσιο, μικρή αλλά κρίσιμη επιστημονική συμβολή.

2. «παλαιού τινος»:

Σημαίνει σεμνή επιφύλαξη του μελετητή έναντι «ενός παλαιού νομίσματος, του οποίου η ταυτότητα μέχρι τούδε δεν έχει πλήρως αποσαφηνισθεί».

3. «Λευκαδίου νομίσματος»

Η γενική Λευκαδίου δεν είναι απλώς γεωγραφικός προσδιορισμός…δηλώνει ταυτότητα, προέλευση, πολιτισμική μήτρα. Το νόμισμα δεν είναι «από τη Λευκάδα», είναι Λευκάδιον – φέρει επάνω του την ιστορική ψυχή του τόπου.

4. Το κείμενο ως ιδεολογική πράξη του Ιονίου Διαφωτισμού:

Το «Διαφώτισμα» δεν γράφεται τυχαία το 1824.

Είναι εποχή:

– συγκρότησης εθνικής συνείδησης,

– αναζήτησης αρχαίων ριζών,

– αγωνίας για ιστορική νομιμοποίηση του ελληνικού χώρου.

Ο ανώνυμος λόγιος:

– υφαίνει ένα αφήγημα συνέχειας,

– επανενώνει Λευκάδα – Ακαρνανία – Τρωικό κύκλο,

– τοποθετεί το τοπικό μέσα στο πανελλήνιο.

5. Συμπέρασμα

Το «Διαφώτισμα παλαιού τινος Λευκαδίου νομίσματος» είναι:

– πράξη διάσωσης μνήμης,

– πολιτική γεωγραφία σε μικρογραφία,

– ιδεολογικό μανιφέστο της λευκαδίτικης ταυτότητας

1824/1834 – ο άνεμος της ανάγκης να “δεθεί” το παρόν με την αρχαία ρίζα:

1824… Είναι ο καιρός που η Ελλάδα καίγεται και ξαναγεννιέται, κι οι λόγιοι -ιδίως εκείνοι που γράφουν από τα Επτάνησα, όπου ο λόγος βρίσκει πιο εύκολα χαρτί και τυπογραφείο- ψάχνουν απεγνωσμένα να δέσουν το παρόν με την αρχαία ρίζα. Να βρουν μια πρώρα, ένα στεφάνι, ένα σύμβολο, και να πουν: «Είμαστε συνέχεια». Γι’ αυτό το νόμισμα, στα μάτια του 1824, δεν μπορεί να είναι απλό χρήμα. Πρέπει να είναι τρόπαιο, ναυτικό σημάδι, φωνή της θάλασσας που λέει «νικήσαμε κάποτε, θα αντέξουμε ξανά».

Η έμπροσθεν όψη – το ερώτημα: «Άρτεμις ή Αφροδίτη;»

Βλέπεις τη θεά, ακίνητη, πάνω σε βάθρο. Κρατά άφλαστον, το κομμένο κομμάτι της πρύμνης του εχθρικού πλοίου – το τρόπαιο που δεν χρειάζεται λόγια. Κι όμως, δίπλα της στέκει ένα ελάφι, πλάσμα της γης και της σιωπής. Η μία κίνηση δείχνει θάλασσα. Η άλλη δείχνει δάσος. Και πάνω από το κεφάλι της, ένας μηνίσκος -μια ημισέλινος-, λεπτός σαν υπόσχεση: το φως της νύχτας, η καθοδήγηση όταν ο δρόμος χάνεται.

Αν ρωτήσεις την παράδοση, θα σου δείξει το ελάφι και θα σου πει: «Άρτεμη». Θα σου το ψιθυρίσει ο Π. Ροντογιάννης, θα σου το θυμίσει ο ποιητής Καλλίμαχος, ο χρησμός, το ξόανο της Αρτέμιδας της Λευκάδιας, μιας θεά του τόπου, δεμένη με το βουνό, το δάσος και τη μνήμη.

Αν ρωτήσεις την ιστορική λογική, θα σου δείξει το περιστέρι στο σκήπτρο και το άφλαστο στο χέρι της μορφής και θα σου πει: «Αφροδίτη Αινειάς.»…

«Η Λευκάδα μιλά προς τον κόσμο. Προς την αγορά, στο εμπόριο, στη θάλασσα, στη Ρώμη.» Η θεά είναι προστάτιδα του λιμανιού και των ναυτικών, εγγύηση ασφαλούς διέλευσης στον Πορθμό.

Και γύρω γύρω, η δάφνη. Στεφανώνει. Δεν θριαμβολογεί-επικυρώνει. Είναι το πλαίσιο του κύρους, το «πιστοποιητικό» ότι ό,τι κυκλοφορεί εδώ δεν είναι τυχαίο. Σαν να περνά όλο το νόμισμα κάτω από μια ιερή σφραγίδα: του φωτός, του Απόλλωνα Λευκάτα, της νίκης, της συνέχειας.

Και τότε καταλαβαίνεις: Καμία ανάγνωση δεν χρειάζεται να θυσιαστεί για να σωθεί η άλλη. Το νόμισμα είναι φτιαγμένο σαν καθρέφτης. Ο ντόπιος βλέπει τη ρίζα του. Ο ξένος βλέπει την εγγύηση του περάσματος. Αυτό δεν είναι τέχνασμα… είναι ευφυΐα επιβίωσης.

Η περιέργεια δε σταμάτησε εδώ…

Αναζητώντας συνδυαστικά στοιχεία, επέστρεψα στο εξαίρετο βιβλίο που επιμελήθηκε η κα Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου «ΝΗΡΙΚΟΣ – ΛΕΥΚΑΣ – ΚΑΣΤΡΟ, Η μακροβιότερη πρωτεύουσα της Λευκάδας, Πρακτικά Συνεδρίου». Ανάμεσα στις εισηγήσεις, υπάρχει και κείνη της κας Ελένη Μπονέλλου «Ιστορία και Νομισματοκοπία της Λευκάδας»….. Προσγειώθηκα στην εποχή της Civitas Libera (μετά το 167 π.Χ.). Το νομισματοκοπείο της Λευκάδας, μετά από ένα μεγάλο κενό στην παραγωγή εκδόσεων, αργυρών και χάλκινων, αφού ως μέλος του Ακαρνανικού Κοινού χρησιμοποιούσε τα ομοσπονδιακά νομίσματα, ενεργοποιείται εκ νέου μετά το 167 π.Χ. Η πόλη, όχι μόνον παύει να είναι η caput Acarnaniae, αλλά αποσπάται από το Ακαρνανικό Κοινό και ανακηρύσσεται από τους Ρωμαίους civitas libera.

Η περίοδος μετά το 167 π.Χ. αποτελεί ουσιαστικά ένα νέο κεφάλαιο στη νομισματική ιστορία της Λευκάδας, καθώς υιοθετεί νέα εικονογραφικά θέματα για τις αργυρές και χάλκινες εκδόσεις της, αλλά και διαφορετικό σταθμητικό κανόνα: η βασική νομισματική μονάδα αλλάζει από τον κορινθιακό στατήρα στο αττικό δίδραχμο .Όλες οι αργυρές εκδόσεις της περιόδου είναι ενεπίγραφες με το εθνικό στην οπίσθια όψη, ΛΕΥΚΑΔΙΩΝ, συνοδευόμενο πάντα από ένα όνομα σε ονομαστική, μονογραφήματα και σύμβολα.

Εστιάζομαι στο νόμισμα ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ

«Στην πρώτη όψη διακρίνονται: Άγαλμα ιστάμενης Αφροδίτης προς τα δ. πάνω σε βάση. Φοράει ποδήρη χιτώνα με λοξό ιμάτιο και κόμη μαζεμένη σε λαμπάδα. Φέρει μηνίσκο (ημισέληνο) σε οριζόντια θέση πάνω από την κεφαλή. Στο προτεταμένο δεξί χέρι κρατάει άφλαστον. Στα αρ……ελάφι προς τα δεξιά.

Στην πίσω όψη διακρίνονται: ΛΕΥΚΑΔΙΩΝ πάνω και αποκάτω ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Πρώρα πλοίου δ. που απολήγει σε σιγμοειδές ακροστόλιον. Τα πλαϊνά της πλώρης κοσμούνται με αποτροπαϊκό οφθαλμό ενώ σχεδιάζονται και οι εξωτερικές ενισχύσεις του πλοίου. Στο ανώτερο τμήμα του πλοίου απεικονίζεται πρόστεγο. Έχει διαχαλωτό προεμβόλιο και τρισχιδές έμβολο που κοσμούνται με στιγμές και γραμμές. Κάτω από το πλοίο αποδίδονται με τεθλασμένη γραμμή τα κύματα. Στο πεδίο κάτω αρ. μονογράφημα ή γράμματα: ή ή ή ».

Η οπίσθια όψη – η πόλη ως ναυτική οικονομία:

Η πρώρα προβάλλει σαν δήλωση. Έχει οφθαλμό – όχι επειδή ο χαράκτης ήθελε να στολίσει, αλλά επειδή οι ναυτικοί πίστευαν πως το καράβι πρέπει να βλέπει για να σωθεί. Έχει πρόστεγο, έχει ενισχύσεις, έχει κύματα. Και έχει πάνω της -ή δίπλα της- το σταφύλι. Ένα σταφύλι που δεν είναι ζωγραφιά. Είναι το εμπόρευμα, η εξαγωγή, η γη που γίνεται νόμισμα, η ζωή που γίνεται κύκλος ανταλλαγής.

Κι εκεί γράφει: ΛΕΥΚΑΔΙΩΝ – ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ.

Όχι βασιλιάς. Όχι αυτοκράτορας. Ένας άνθρωπος-υπογραφή εγγύησης. Ένας «νομισματικός άρχοντας» ή «κρατικός αξιωματούχος», ο οποίος παρείχε εγγύηση και επικύρωνε με την «υπογραφή» του την παραγωγή. Ένας από τους «ανθρώπους της εμπιστοσύνης», όπως θα έλεγες: εκείνους που έβαζαν το όνομά τους δίπλα στο μέταλλο και αναλάμβαναν τον θεσμικό κίνδυνο της αξίας. Και τούτο είναι η πιο αθόρυβη απόδειξη πολιτισμού: ότι η πόλη είχε θεσμούς, έλεγχο, κανόνες – μια καθημερινή δημοκρατία της οικονομίας.

Και τότε άρχισε η ιχνηλάτηση – σαν μίτος της Αριάδνης.. που κατέληξε σε έναν πυκνό ιστό πληροφοριών και τη σύνθεση πηγών .…. Στη διαδρομή συνοδοιπόρες καταγραφές …ανάμεσα τους… οι επισημάνσεις του σεβαστού Πάνου Ροντογιάννη, το ποίημα του Καλλίμαχου, ο χρησμός με στεφάνια και γουδιά , το ξόανο της Αρτέμιδος, το δημοσίευμα στα ΧΟΡΤΑΤΑ αρ. φύλλου 21, ΑΡΘΡΟ «Σχολιάζοντας τα λευκαδίτικα νομίσματα» του ;Eκτωρα Γ. Χόρτη».

Ενοποιώντας όλα τα στοιχεία, θαρρώ, το νόμισμα αναδεικνύεται σε ένα αριστούργημα στρατηγικής: ..κι επιστρέφεις στο 1824 διαφορετική.

Ο λόγιος της Ιονίου Ανθολογίας μπορεί να έψαχνε τρόπαια επειδή το χρειαζόταν η εποχή του – κι αυτή η ανάγκη είναι ιστορικό στοιχείο από μόνη της. Μα ο αναγνώστης, έχοντας πια και τη σύγχρονη επιστήμη και την τοπική μνήμη, βλέπει καθαρά: το νόμισμα δεν «λέει» μόνο μια νίκη. Λέει κάτι δυσκολότερο και βαθύτερο:

Λέει πώς επιβιώνει μια πόλη χωρίς να χάσει τον εαυτό της.

Με θεά που είναι και γη και θάλασσα.

Με πλοίο που είναι και όπλο και εμπόριο.

Με σταφύλι που γίνεται οικονομία.

Με δάφνη που γίνεται κύρος.

Με όνομα που γίνεται εγγύηση.

Και το τεχνικό, γίνεται φιλοσοφικό:

Το νόμισμα είναι το μόνο αντικείμενο της αρχαιότητας που κυκλοφορούσε από παλάμη σε παλάμη κάθε μέρα. Ήταν στην τσέπη του ναύτη, στο τραπέζι του εμπόρου, στο καλάθι της γυναίκας στην αγορά κι αποτυπώνει την επίσημη εικόνα της πόλης και την καθημερινή της αυτοσυνειδησία.

Το νόμισμα του Φιλάνδρου λέει:

Έχουμε θεά που ξέρει τη γη (ελάφι – Άρτεμις).

Έχουμε θεά που ξέρει τη θάλασσα (περιστέρι – Αφροδίτη).

Έχουμε φως που μας οδηγεί με ασφάλεια πάνω από τα κεφάλια μας (μηνίσκος).

Έχουμε πλοίο που βλέπει (οφθαλμός).

Έχουμε προϊόν που ταξιδεύει (σταφύλι).

Έχουμε θεσμούς που εγγυώνται …το δείχνουν τα μονογράμματα…η υπογραφή του Φιλάνδρου (ή άλλου Λευκάδιου άρχοντα …. ΝΙΚΟΜΗΔΗΣ.. ΜΕΝΕΚΛΗΣ.. ΣΩΣΤΡΑΤΟΣ κλπ), η σφραγίδα του Νομισματοκοπείου (Ν), η μνήμη του Ακαρνανικού Κοινού (ΑΚ).

Αυτό είναι που κάνει το νόμισμα σχεδόν συγκλονιστικό: Η Λευκάδα παρουσιάζεται ως σχολείο πολιτικής ωριμότητας.

Δεν είναι φτιαγμένο σε εποχή ακμής.

Είναι φτιαγμένο μετά από ήττες, εξαρτήσεις, ρωμαϊκή πίεση, γεωπολιτικές ανατροπές.

Κι όμως δεν γίνεται ούτε μιμητικό ούτε επαρχιώτικο.

Δεν “καταπίνει” τη Ρώμη – τη μεταφράζει στα δικά της σύμβολα.

Αυτό δεν είναι προσαρμογή. Είναι πολιτισμική ωριμότητα αλλά και ευφυής πολιτική.

Ενημερωτικό Επίμετρο

Η Ιόνιος Ανθολογία (1834–1835) και το Πνευματικό Τοπίο του Διαφωτισμού

Το «Διαφώτισμα παλαιού τινος Λευκαδίου νομίσματος» δεν γεννήθηκε στο κενό. Εμφανίστηκε μέσα σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πνευματικά εγχειρήματα του Ιονίου 19ου αιώνα: την Ιόνιο Ανθολογία, το πρώτο περιοδικό ευρείας ύλης στον ελληνικό χώρο.

Το πρώτο περιοδικό εκδόθηκε στην Κέρκυρα (επόμενα τεύχη στη Ζάκυνθο) κατά τα έτη 1834–1835 και ήταν τρίγλωσσο – ελληνικό, ιταλικό και αγγλικό – κάτι εξαιρετικά σπάνιο για την εποχή. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία: η ελληνική ανακηρύσσεται «πάτριος», η ιταλική «γενικώς συνήθης» και η αγγλική εισάγεται με διακριτικό αλλά σαφή πολιτικό συμβολισμό, υπό την αιγίδα του φιλελεύθερου αρμοστή λόρδου Νούγκεντ, με τη σύνθετη πολιτική φυσιογνωμία της Προστασίας.

Το εξώφυλλο του περιοδικού, με το αγγείο γεμάτο καρπούς και το μότο «Μετ’ ελπίδων αγαθών», δεν είναι διακοσμητικό.

Συμπυκνώνει όλο το πνευματικό όραμα της εποχής:

– συγκομιδή γνώσης,

– καλλιέργεια μνήμης,

– πίστη στην πρόοδο μέσα από την παιδεία.

Στις σελίδες της Ιονίου Ανθολογίας συνυπάρχουν επώνυμα, αλλά και ανώνυμα κείμενα (από την ανάγκη να προηγείται το έργο και όχι το πρόσωπο).:

– mελέτες αρχαιολογικές και νομισματικές,

– ποιητικά και λογοτεχνικά κείμενα,

– επιστημονικά άρθρα,

– δοκίμια κοινωνικού εκσυγχρονισμού,

– μεταφράσεις, επιγραφές, τοπική ιστορία.

Στο κάτω μέρος των σελίδων υπάρχουν μικρά σύμβολα. Μια ανοικτή επτανησιακή θύρα, τόμοι βιβλίων, πάπυρος-περγαμηνή, ιωνικό κιονόκρανο-κίονας, ημικύκλια που μοιάζουν με κύματα ή ηχητικά κύματα (σαν να εκπέμπουν κάτι). Αποτελούν το οπτικό «μανιφέστο» της Ιονίου Ανθολογίας. Δεν είναι απλή διακόσμηση, αλλά μια ιεραρχία αξιών που καθοδηγεί τον αναγνώστη.

Ας τα «διαβάσουμε» από αριστερά προς τα δεξιά:

– Η Ανοιχτή Θύρα: Απεικονίζει μια επτανησιακή είσοδο με ημικυκλικό φεγγίτη στην κορυφή. Συμβολίζει την είσοδο στη γνώση και το πέρασμα από το σκοτάδι της άγνοιας στο «διαφώτισμα». Είναι η πρόσκληση του περιοδικού προς την κοινωνία να διαβεί το κατώφλι της παιδείας.

– Τα Βιβλία: Δίπλα στην πόρτα, βλέπουμε βιβλία σε όρθια στάση. Αυτά αντιπροσωπεύουν τη συσσωρευμένη μνήμη και την αυθεντικότητα των πηγών. Σηματοδοτούν ότι το περιοδικό βασίζεται στον γραπτό λόγο και στην ιστορική συνέχεια που διασώζεται μέσα από τα κείμενα.

– Το Ξετυλιγμένο Χειρόγραφο: Το σχέδιο που μοιάζει με περγαμηνή σε φάση «ξετυλίγματος» είναι η ίδια η πράξη της έρευνας. Για να φτάσεις στην αλήθεια (όπως και με το νόμισμα), πρέπει να «ξετυλίξεις» τις στρώσεις του χρόνου.

– Το Ιωνικό Κιονόκρανο: Το σύμβολο είναι ένας κίονας με τις χαρακτηριστικές έλικες. Είναι η δήλωση της Ιόνιας ταυτότητας και της κλασικής ρίζας. Σηματοδοτεί ότι όλο το πνευματικό οικοδόμημα στηρίζεται στα γερά θεμέλια του αρχαίου πολιτισμού.

Το τελευταίο σύμβολο είναι τα ημικύκλια που μοιάζουν με κύματα ή ηχητικά κύματα (σαν να εκπέμπουν κάτι), είναι το σύμβολο της διάδοσης.

Τι σηματοδοτούν τα «κύματα» ήχου και φωτός:
Στη γλώσσα του 19ου αιώνα και του Διαφωτισμού, αυτό το σήμα συμβολίζει τον Αντίλαλο ή τη Διάχυση του Φωτός.

1. Η Ακτινοβολία της Γνώσης: Όπως η πέτρα που πέφτει στο νερό δημιουργεί κύκλους που μεγαλώνουν, έτσι και η γνώση που περιέχεται σε μια σελίδα δεν πρέπει να μένει κλειστή. Πρέπει να εκπέμπεται, να ταξιδεύει και να φτάνει παντού. Είναι η «ηχώ» της ιστορίας που φτάνει μέχρι εμάς.

2. Ο Παλμός της Ζωής: Αυτά τα ημικύκλια δίνουν κίνηση στο σχέδιο. Σηματοδοτούν ότι το περιοδικό δεν είναι ένα νεκρό αρχείο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που πάλλεται. Είναι ο «ήχος» της φωνής των λογίων που αρνείται να σιωπήσει.

3. Η Σύνδεση με τη Θάλασσα: Μην ξεχνάμε ότι είμαστε στα Επτάνησα. Τα ημικύκλια παραπέμπουν και στον κυματισμό της θάλασσας που ενώνει τα νησιά. Είναι ο τρόπος που ταξιδεύουν οι ιδέες από το ένα νησί στο άλλο.

Η Λευκάδα ως Πρωταγωνίστρια:

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πανεπιστημίου Αθηνών, η ποικιλία των λευκαδίτικων νομισμάτων είναι συγκλονιστική.

Άγκυρες, τρίαινες, μουσικά όργανα, Πήγασος, σταφύλια, ελιές κλπ. Αυτά δεν είναι απλά «μοτίβα». Είναι η βιωμένη πραγματικότητα μιας πόλης με ακμή, θεσμούς και ναυτική ισχύ. Όπως πολύ σωστά σημειώνει ο κ. Χόρτης, το νόμισμα μετατρέπεται από τεχνική ειδικότητα σε εργαλείο ιστορικής αυτογνωσίας….είναι συμπυκνωμένες αφηγήσεις ζωής που περικλείουν τη θρησκευτικότητα, τη γεωγραφία και την πολιτισμική αυτοσυνειδησία της αρχαίας Λευκάδας. Και έτσι, χωρίς ρητορικές υπερβολές, μας επιτρέπουν να δούμε την ιστορία όχι ως αφηρημένη αφήγηση, αλλά ως βιωμένη πραγματικότητα ανθρώπων, θεών και τόπων.

Τελική Σκέψη:

Ο λόγιος του 1824 έκανε αυτό που χρειαζόταν η εποχή του: αναζήτησε παρηγοριά στην Ιστορία και επιχείρησε μια θεραπεία μνήμης. Γι’ αυτό και η συμβολή του δημοσιεύματος είναι συγκλονιστική: ξαναδίνει στο νόμισμα ανθρώπινη φωνή, το μετακινεί από τη σιωπή του τεκμηρίου στη ζωντανή περιοχή της μαρτυρίας.

Η ιχνηλάτηση αποκάλυψε κάτι πολυτιμότερο: μια αδιάλειπτη σειρά ανθρώπων και θεσμών. Ο Φίλανδρος, ο Νικομήδης, ο Μενεκλής δεν είναι απλά ονόματα σε μια λίστα… είναι οι κρίκοι μιας αλυσίδας που κράτησε τη Λευκάδα ζωντανή, αυτόνομη και περήφανη, πολύ μετά το σβήσιμο των πολεμικών ιαχών.

Το «Διαφώτισμα» του 1834 δεν είναι απλώς φιλολογικό άρθρο. Είναι πράξη πολιτισμικής αυτογνωσίας. Φωτίζει κάτι που υπερβαίνει τη νομισματική περιγραφή: δείχνει πώς η Λευκάδα, στην εποχή της civitas libera, κατορθώνει να μιλήσει σε δύο γλώσσες ταυτόχρονα – τη γλώσσα της ρίζας και τη γλώσσα του περάσματος, τη γλώσσα της λατρείας και τη γλώσσα της αγοράς, τη γλώσσα της μνήμης και τη γλώσσα της ιστορικής συγκυρίας. Και τότε αντιλαμβάνεσαι ότι το «παλαιό νόμισμα» είναι, στην πραγματικότητα, πολιτική γεωγραφία σε μικρογραφία.

Η σημασία του δημοσιεύματος μεγαλώνει ακόμη περισσότερο όταν τοποθετηθεί στο πνευματικό περιβάλλον της Ιονίου Ανθολογίας: ενός περιοδικού που, με τις γλώσσες του, τα ένθετά του, τα σύμβολά του και την ίδια του τη φιλοδοξία, επιδίωξε ακριβώς αυτό που υπόσχεται ο τίτλος «Διαφώτισμα» – να διαχύσει γνώση, να οργανώσει μνήμη, να θεμελιώσει αυτογνωσία. Εκεί, μέσα στον 19ο αιώνα, το νόμισμα παύει να είναι απλή ύλη και γίνεται επιχείρημα συνέχειας: Είμαστε εδώ. Δεν είμαστε τυχαίοι. Υπάρχουμε μέσα στον χρόνο. Υπάρχουμε επειδή έχουμε μνήμη, γλώσσα, πολιτισμό και ιστορία.

Σε μια στιγμή που το Ιόνιο Κράτος αναζητούσε τον ρόλο του ανάμεσα σε αυτοκρατορίες και εθνικές διεκδικήσεις, οι λόγιοι της Κέρκυρας, της Λευκάδας και των άλλων ιόνιων νησιών γύρισαν στα νομίσματα, στις επιγραφές, στα αρχαία σύμβολα, για να πουν με τεκμήρια αυτό που δεν έφτανε να ειπωθεί μόνο με λόγια.

Έτσι, το νόμισμα του Φιλάνδρου -με τη θεά, την πρώρα, το σταφύλι και το στεφάνι της δάφνης- γίνεται στα χέρια των λογίων του 1834 όχι αντικείμενο συλλογής, αλλά φορέας εθνικής και τοπικής αξιοπρέπειας.

Και κάτι ακόμη: η Λευκάδα δεν επιβίωσε επειδή είχε μόνο πλοία, θεούς ή προϊόντα. Επιβίωσε επειδή είχε ανθρώπους που ήξεραν πότε να θυμούνται, πότε να προσαρμόζονται και πότε να μιλούν σιωπηλά. Αν η Λευκάδα του Φιλάνδρου μας διδάσκει την επιβίωση μέσα από τη σύνθεση μύθου, πολιτικής και εμπορίου, η Ιόνιος Ανθολογία μας διδάσκει την επιβίωση μέσα από τη γνώση. Και οι δύο μιλούν, τελικά, την ίδια γλώσσα.

Το ωραιότερο κέρδος αυτού του κειμένου είναι ότι μας θυμίζει πως η Ιστορία δεν κατοικεί μόνο στα μεγάλα γεγονότα. Κατοικεί και στα μικρά αντικείμενα που άντεξαν – στα σημεία που πέρασαν από χέρια ανθρώπων και δεν χάθηκαν.

Γιατί, τελικά, ένα μικρό κομμάτι ασήμι σε μια παλάμη που αλλάζει μπορεί να χωρέσει -σαν φυλαχτό- ολόκληρη την αξιοπρέπεια ενός λαού. Μετ’ ελπίδων αγαθών.

Υποσημείωση/Ενδεικτικό Παράρτημα Πηγών.

1. Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου, Νήρικος-Λευκάς-Κάστρο: Η μακροβιότερη πρωτεύουσα της Λευκάδας, Πρακτικά Συνεδρίου.

2. Ελένη Μπονέλλου, Ιστορία και Νομισματοκοπία της Λευκάδας (Διπλωματική Εργασία).

3. Βρέττα Αδαμαντία, Ο κόσμος των θεών στην ποίηση του Καλλίμαχου (Μεταπτυχιακή Εργασία).

4. Κλινάκη Ελένη, Η αγροικία στη θέση «Κομπολόι»…: Νομισματική μαρτυρία (Μεταπτυχιακή Εργασία).

5. Έκτωρ Γ. Χόρτης, «Σχολιάζοντας τα λευκαδίτικα νομίσματα», εφημ. Χορτάτα, αρ. φύλλου 21.

6. Π. Ροντογιάννης, Η Ιστορία της Νήσου Λευκάδος (Ταύτιση με την Αρτέμιδα βάσει Καλλίμαχου).