Αφιέρωμα στο Λευκαδίτη ζωγράφο Θεμ. Καρφάκη

Γράφει ο Θοδωρής Γεωργάκης

(Προδημοσίευση απ’ το υπό έκδοση βιβλίο μου με τίτλο «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ ΚΑΡΦΑΚΗΣ. Η ΤΕΧΝΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ»)

Η ΑΓΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Κάθε καλλιτέχνης και εν προκειμένω και ο Θεμιστοκλής Καρφάκης βλέπει την Παναγία απ’ την δική του οπτική γωνία, μέσα απ’ το δικό του πολιτισμικό υπόβαθρο, με αποτέλεσμα να εντάσσεται και αυτός στην πλατιά ομάδα των δημιουργών των ζωγραφικών εκδοχών της Μητέρας του Θεανθρώπου, που σαν σταθερή διαχρονική δύναμη της τέχνης μεταλαμπαδεύει πνευματικές αλήθειες και συναισθήματα στον θεατή. Εκείνο, όμως, που κάνει σε κάθε εικόνα της Παναγίας να ξεχωρίζει είναι η αίσθηση πνευματικής έντασης, που αποπνέει και η οποία ταξιδεύει τον άνθρωπο σε κόσμο υπερβατικό. Ο κύριος εικονογραφικός τύπος της είναι ο ένθρονος, κρατώντας τον χριστό στην μητρική αγκαλιά, ενώ απεικονίζεται σε κάθε καλλιτέχνη «εν αφθαρσία», με πνευματική ρωμαλεότητα και ευθύτητα στο βλέμμα! Το χρώμα του προσώπου της είναι σταρένιο και όλη η μορφή της είναι γεμάτη συμβολισμούς και δογματικές διδασκαλίες!

Μέσα σε αυτό το γενικό πλαίσιο στην αγιογραφία της Παναγίας κινείται και ο Θεμιστοκλής Καρφάκης στον παρόντα πίνακά του με τίτλο Η ΑΓΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ, όπου φροντίζει να ξεπηδούν απ’ την εικόνα του, σαν θεολογικά, πνευματικά και υπαρξιακά απότοκα τα πρόσωπα του πίνακα, ώστε σίγουρα να μιλάμε πια για εμπνευματωμένη απεικόνιση… Και αυτό, πρωτίστως συμβαίνει, γιατί ο καλλιτέχνης μας γνώριζε καλά πως, όλα τούτα τα απότοκα, αγγίζουν τον πυρήνα και το συναίσθημα του θεατή για την Ορθόδοξη θρησκεία και θεολογία, σαν βιβλική επιταγή, που επιδέχεται υπερβατικούς λογισμούς για την κατανόησή της, και πνευματικούς πλατειασμούς για την πρόσληψή της… Έτσι, τούτος ο πίνακας της Παναγίας σε πρώτο πλάνο και της Αγίας οικογένειας του Θεμιστοκλή Καρφάκη, μπορούμε να πούμε πως είναι η μοίρα του Ορθόδοξου πιστού στον κόσμο που ζούμε, είναι η μάχη της φθοράς με την ζωή και την αφθαρσία, του καλού με το κακό στον κόσμο, της αιωνιότητας με τον ίδιο τον θάνατο… Αντικρίζοντας ο θεατής αυτόν τον πίνακα οδηγείται στην «υιοθεσία» του σαν εξαίσιο βοήθημα της λατρευτικής εμπειρίας του, που μπορεί να τον οδηγήσει στην προσευχή και στον διαλογισμό με το θείο! Σε περίοδο δε θλίψης του είναι μπορετό να του προσπορίσει το συναίσθημα της ελπίδας και της πίστης! Γιατί η πίστη είναι πολύ σημαντικό στοιχείο στον δοκιμαζόμενο άνθρωπο, πόσο, μάλλον, αν δεν ατενίζει την εικόνα μας σαν διακοσμητικό αντικείμενο, μα, σαν δρόμο προς την επιδαψίλευση της Θείας Χάριτος, η οποία κατασκηνώνει στον πιστό με τη μορφή της πνευματικής ενδυνάμωσης.

Σε ότι αφορά τα τεχνικά στοιχεία της εικόνας, θα πούμε πως χαρακτηρίζεται απ’ την έντονη εκφραστικότητα των τιμώμενων προσώπων, αρχικά της Παναγίας, του Θείου Βρέφους και του Ιωσήφ! Η στάση της Παναγίας, σαν κεντρικό πρόσωπο εδώ, χαρακτηρίζεται από άνεση και ζωντάνια, οι όγκοι ισορροπούν επιτυχημένα και γενικά απλώνεται μια ιερή λιτότητα και πλαστικότητα σκέψης, στοιχεία ικανά να διασπάσουν την μονοτονία της παράστασης και να αναδείξουν το επιδιωκόμενο αφηγηματικό μοτίβο του καλλιτέχνη, γιατί, όντως η εικόνα, προϊδεάζει για την παιδευτική πρόθεση του δημιουργού της, που εκπέμπεται σαν προβληματική του θέματος. Βλέπομε, έπειτα, στην εικόνα πως καταργείται, τρόπον τινα, το κοσμικό χρώμα, γιατί όλα επισκιάζονται πνευματικά απ’ το «Άκτιστο Θείον Φως», έτσι δεν υπάρχουν σκιές, αλλά μια απέραντη φωτεινότητα, από πρακτικής σκοπιάς εκπορευόμενη με την χρήση του κυανού και του προρφυροκόκκινου! Το μεν κυανό χρώμα συμβολίζει τον υπερβατικό κόσμο, τα άγνωστα μυστικά, γιατί είναι το χρώμα του ουρανού και συνδεδεμένο με την αιώνια αλήθεια του Θείου! Το δε πορφυροκόκκινο είναι ζωοποιό χρώμα και αυτοκρατορικό, γιατί στην εικονογραφική συμβολική των χρωμάτων ενώνει την αιωνιότητα, το Θείον και το υπερβατικό με το γήινο! Τα δε οσιακά πρόσωπα της εικόνας αναδύονται σαν σπαράγματα, που ξεπηδούν λες από χαραμάδα μιας άλλης πραγματικότητας, από παράθυρα ανοιχτά του κόσμου των επέκεινα, γιατί σε αυτή την εικόνα του, ο καλλιτέχνης, παλεύει να αναδείξει έναν κόσμο, που αν και στα μάτια του θεατή παραμένει ακατάληπτος και υπερβατικός, μπορεί, όμως να περάσει προφητικά μηνύματα στο δρόμο προς την θέωση…

Αν, τώρα, θέλομε να εντάξομε την παρούσα εικόνα σε κάποια απ’ τις δύο τεχνοτροπικές σχολές ζωγραφικής, που προαναφέραμε, δηλαδή την Μακεδονική και την Κρητική, θα λέγαμε πως, μάλλον προσιδιάζει περισσότερο στην πρώτη, την Μακεδονική, ή «Πλατειά τεχνοτροπία», όπως αποκαλείται, αφού κύριο χαρακτηριστικό της είναι ο πλατύς φωτισμός ενδυμάτων και προσώπων, στοιχείο που σίγουρα διαπερνά και τον εν λόγω πίνακά μας με τον τίτλο ΑΓΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ. Ένα, ακόμη, εμφανές στοιχείο της εικόνας, πέραν απ’ τον πλατυφωτισμό και την ευγένεια των προσώπων, είναι η σταθερή προσήλωση του καλλιτέχνη μας στη Βυζαντινή παράδοση, αφού, καθαρά η εικόνα, αποπνέει κατάνυξη, που με τη σειρά της οδηγεί τον θεατή σε ιερή έκσταση! Γιατί, τούτη η αγιογραφική σύνθεση του Θεμιστοκλή Καρφάκη δεν είναι μια απλή ζωγραφική, αλλά θεολογεί το μυστήριο της συνύπαρξης Θείου και ανθρώπου. Έτσι τα μυστήρια που αποκαλύπτονται απ’ την εικόνα της ΑΓΙΑΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ είναι μια τολμηρή εξερεύνηση του άρρητου… Συνολικά, για όλα τα ανωτέρω, η εικόνα αναδίδει έντονη πνευματικότητα, να συνυπάρχει μαζί με την αυστηρότητα και την επιείκεια των προσώπων, προεξάρχοντος αυτού της Παναγίας, χωρίς πλατιά κοσμική έκφραση. Η εικόνα είναι θα λέγαμε, επιλογικά, η «Λάλη σιωπή», που κατεβαίνει καταλυτικά, όσο και συγκαταβατικά στη ζωή μας, όπως αύρα λεπτή και βιβλικό «Πυρ καταναλίσκον»!

ΦΩΤΕΙΝΟΣ Ο ΖΕΥΓΟΛΑΤΗΣ

Το έργο είναι εμπνευσμένο απ’ τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και το ομώνυμο επικολυρικό του ποίημα, στο οποίο, ο απλός σποριάς της μεσαιωνικής Λευκαδίτικης αγροτοποιμενικής ζωής ο ΖΕΥΓΟΛΛΆΤΗΣ ΦΩΤΕΙΝΟΣ, το 1357 ξεσήκωσε τους τότε Λευκαδίτες ξωμάχους κατά του Φράγκου δεσπότη και δυνάστη του νησιού, τον Ζώρζη Γρατιανό, τον οποίο αυτοί οι ρακένδυντοι χωρικοί κατανίκησαν, τον συνέλαβαν αιχμάλωτο και τον έστειλαν σιδηροδέσμιο στον ενετό δεσπότη της Άρτας τον Νικηφόρο Ορσίνι! Μια γενναία Λευκαδίτικη στιγμή, την οποία ο αγωνιστής και ανήσυχος Θεμιστοκλής Καρφάκης την μετουσίωσε με τον χρωστήρα του σε ένα εξαίσιο ζωγραφικό πίνακα, δώρο στις γενιές που θάρθουν, πως, η λευτεριά, πάντοτε κατακτιέται με κόπους και με αίμα! Συνδυάζει, εδώ, ο δημιουργός τον συμβολισμό, με την ιστορικότητα, συνδέοντας, έτσι, την εθνική ταυτότητα και την ιστορική μνήμη, αφού η μάχη του 1357 στη Λευκάδα, στην οποία αναφέρεται θεματικά ο πίνακας, εναντίον των Φράγκων, είναι, ουσιαστικά, μια συνέχεια του αγώνα για το στέριωμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μετά την ολέθρια Άλωσή της απ’ τους Φράγκους Σταυροφόρους το 1204 και τον διαρκώς εντεινόμενο κίνδυνο απ’ την εμφάνιση των Οθωμανών…

Ο πίνακας, με την πρώτη ματιά, έχει μια συλληπτική υπεροχότητα και μια σκόπιμη και στοχευμένη διεγερτική αισθητικότητα, απ’ την πλευρά του ζωγράφου, αφού αποπνέει και συμβολίζει αυτό το δέον αγέρωχο επαναστατικό ύφος για έναν ξεσηκωτή των μαζών. Στοχεύει, με τούτο το αρχικό οργίλο μετρημένο ύφος του πρωταγωνιστή Φωτεινού ο ζωγράφος την πρώτη ματιά του θεατή, ώστε να του μεταλαμπαδεύσει a priori το μήνυμα του ξεσηκωμού, δημιουργώντας ο καλλιτέχνης μας ένα ισομετρικά ελαφρά σηκωμένο κεφάλι του Ζευγολάτη, που στο δεξί του χέρι κρατά την αλετροπόδα του, σαν άλλος αρχαίος Έχετλος Μαραθωνομάχος, να παρασέρνει με αυτό το αγέρωχο ύφος του έναν ολόκληρο περήφανο Λαό, που δεν γνωρίζει από δυνάστες και δεσπότες! Υφολογικά, ως εκ τούτου, η εικόνα του Ζευγολάτη μαζί και του Πολέμαρχου έχει αυτό το ατίθασο στοιχείο, που τόσο άφθονο ρέει στα μάτια του θεατή απ’ την σύλληψη του Θεμιστοκλή Καρφάκη. Σε ότι αφορά τα χρώματα του πίνακα, εδώ έχομε μια αυγαστική λεπτομερειακή χρήση των γήινων χρωμάτων, ώστε να δένουν άριστα με το βουκολικό και ξωμάχικο τοπίο σε τόνους απαλούς, που εντυπωσιάζουν το βλέμμα του θεατή! Χαρακτηριστικό των χρωμάτων του πίνακα, όμως, είναι το γεγονός ότι αυτά δρουν πολλαπλασιαστικά στο αισθητικό και απαιτητικό μάτι του κάθε λεπτολόγου παρατηρητή, αφού δημιουργούν παράγωγα χρωματικά στην ψυχή του, σε μια προσπάθεια να προεκτείνει τον ίδιο τον πρωταγωνιστή του πίνακα, τον Φωτεινό, αλλά και τα χρωματικά στον χώρο όπου λαμβάνει δράση η επαναστατική κίνηση του ξεσηκωμού… Και να τα χρώματα του βουνού των Σταυρωτών, να και το μπλε του Ιόνιου να ξεπροβάλλουν απ’ τον πίνακα σαν σύνθεση ολότητας ψυχοπνευματικής!

Σε ότι δε αφορά το πεδίο των συμβολισμών, που αποπνέει ο πίνακας ΦΩΤΕΙΝΟΣ Ο ΖΕΥΓΟΛΑΤΗΣ, γιατί μιλήσαμε παραπάνω για το πλούσιο υπαινικτικό και συμβολικό περιεχόμενο πολλών απ’ τους πίνακες του Θεμιστοκλή Καρφάκη, θα πούμε, πως, τούτος ο πίνακας είναι, ίσως, η αντιπροσωπευτικότερη περίπτωση παρόμοιων πολυποίκιλων συμβολισμών! Γιατί, ο Φωτεινός, συμβολίζει και υποστασιοποιεί στο πρόσωπό του, κατά τον καλύτερο τρόπο τον Πολέμαρχο της Ελευθερίας, όμοιους του οποίου συναντάμε σε κάθε γωνιά της γης, όπου οι άνθρωποι παλεύουν για την ανεξαρτησία και την αυτοδιάθεσή τους! Ειδικότερα, μάλιστα στις μέρες μας, όταν τόσες αιματοχυσίες «Για μια πατρίδα», πλημυρίζουν το δένδρο της Ελευθερίας των λαών, όταν χιλιάδες καταπιεσμένοι Φωτεινοί και απόκληροι της γης παλεύουν για μια θέση στον ήλιο! Επί πλέον, εδώ να πούμε πως φαίνεται να συμπίπτουν απόλυτα οι πνευματικές απομυζήσεις του θεατή δια των συμβολισμών ατενίζοντας τον πίνακα και το κεντρικό πρόσωπο του Ζευγολάτη με το ξύλινο γεωργικό αλέτρι στα πόδια του, συμπίπτουν με αυτές τις προθέσεις του καλλιτέχνη μας, γιατί έχουν σαν κοινό συμβολικό σημείο αναφοράς, αυτό που παραπάνω υπερτονίσαμε, τον αγώνα για την ανεξαρτησία! Εκεί κατατείνουν, αυτόν τον αγώνα συμβολοποιούν!

Η ΣΑΠΦΩ ΣΤΟΝ ΛΕΥΚΑΤΑ

H αρχαία λυρική ποιήτρια Σαπφώ, που έζησε πριν εικοσιέξι αιώνες, παρουσιάζεται σαν μια πρωτοπόρα γυναίκα, που πρώτη επιδιώκει την αναζήτηση του δικαίου, της γνώσης και της αλήθειας μεταξύ των δύο φύλων, ιδρύοντας δική της σχολή γυναικών, στην προσπάθειά της να θεμελιώσει την γυναικεία αυτονομία μέσα απ’ την μόρφωση και το δικαίωμα της ελεύθερης επιλογής, με έμφαση στους εκλεπτυσμένους τρόπους και στην κομψή αισθητική, που όπως φαίνεται, επέτρεπε και η αρκετά απελευθερωμένη κοινωνία της Λέσβου στην αρχαιότητα! Η αυτόφωτη αυτή πορεία της Σαπφούς, με την οποία αποκαθιστά τη γυναικεία ανθρώπινη φύση στις αρχές της ισότητας και της ισονομίας, οδήγησε, κατά τους ειδικούς, την συντηρητική, σε ότι αφορά την αντιμετώπιση της γυναίκας, αρχαία Αθήνα, να πλάσει τον μύθο για πρακτικές παρθενεραστίας της Σαπφούς, που ακόμη και σήμερα τόσο δυσδιάκριτα ο υφέρπων αυτός ο μύθος εννοεί να φαλκιδεύει το λυρικό ποιητικό της μεγαλείο…

Η αρχαία ποιήτρια Σαπφώ ύμνησε πρώτη τον Έρωτα με τρόπο μεγαλοφυή και μέσα απ’ αυτόν την σύγκορμη παράλυση του πόθου! Ο Ιουλιανός και ο Αντίπατρος τη αποκαλούν «Θηλυκό Όμηρο», ο Οράτιος στην Ωδή του τραγουδά πως ακόμη και οι νεκροί στον Κάτω Κόσμο ακούν τα τραγούδια της με θαυμασμό μέσα σε ιερή σιγή, ο δε συμπατριώτης της Οδυσσέας Ελύτης την παρουσιάζει σαν «Μακρινή Εξαδέρφη», που μαζί μεγάλωσαν παίζοντας στους ίδιους κήπους, γύρω απ’ τις ίδιες ροδιές, πάνω απ’ τις ίδιες στέρνες, αλλά και σαν «Μέτοχο αθανασίας» και κοινωνό των θεϊκών πραγμάτων των Μουσών, μα και συνομιλήτρια της ίδιας της θεάς Αφροδίτης! Ο δε Ελληνιστής καθηγητής στην Οξφόρδη Cecil Bowra γράφει για την εμπνευσμένη, αλλά και παθιασμένη ποίηση της Σαπφώς:

«Η απόλυτη ειλικρίνειά της, η όλο πάθος δύναμή της, ακόμη και οι εκρήξεις της οργής και του θυμού της, είναι οι συνιστώσες ενός χαρακτήρα προικισμένου από τις Μούσες και τις Χάριτες πιο πάνω από το μέτρο που μπορεί να λάχει σε έναν θνητό. Η τέρψη που προκαλεί η τελειότητα της γραφής της υπερκεράζεται από τη συναισθηματική δύναμη του έργου της, που αποκρυσταλλώνει μια παθιασμένη ψυχή, κι όχι απλά μια άριστη τεχνήτρα του ποιητικού λόγου».

Η δέκατή μας Μούσα, η Σαπφώ, φεύγοντας απ’ την Μυτιλήνη, διέσχισε το Αιγαίο για να βρεθεί στο νοτιότερο τμήμα του νησιού της Λευκάδος στο ακρωτήριο Δουκάτο γνωστό και σαν Λευκάτας, όπου μελωδικά ήχησε, για τελευταία φορά η Βάρβιτος, η λύρα της, πριν πέσει στα νερά του, για τον ανεκπλήρωτο έρωτά της προς τον Φάονα! Εκεί στο ίδιο σημείο, που κατά την μυθολογία, έπεφταν όλοι οι ανεκπλήρωτοι έρωτες, προφανώς σε μια συμβολική όσο και εξαγνιστική σύλληψη της εκπληκτικής καθετότητας των βράχων, που συνδυάζεται άριστα με το βουερό φρίκιασμα του Ιονίου πελάγους σκάζοντας με πλαταγισμό τα κύματά του στους βράχους… Το τέλειο χάος, λοιπόν, απέναντι στον χαοτικό έρωτα, που παραλογίζει τον άνθρωπο… Έκτοτε, η Σαπφώ, λαμπρύνει τις ιστορικές μουσικές και ποιητικές καταβολές του νησιού της Λευκάδος, αφού, μαζί με τον Απόλλωνα, που λατρεύονταν με ιερό απ’ τους Λευκάδιους στον ίδιο Βράχο του Λευκάτα, σκεπάζουν στοργικά και κατευθύνουν τις μουσικές καταβολές του νησιού απ’ τα βάθη των αιώνων! Στο περίφημο Λεξικό του Σουϊδα, στην πιο αρχαία ποτέ εγκυκλοπαίδεια, αφού έγινε στην Κωνσταντινούπολη τον δέκατο αιώνα, διαβάζομε στο λήμμα «Σαπφώ»: «Λέσβια εκ Μυτιλήνης ψάλτρια δ’ έρωτας Φάωνος του Μυτιληναίου, εκ του Λευκάτου κατεπόντησεν εαυτήν».

Η πτώση της Σαπφούς έχει γίνει αντικείμενο πολλών εικαστικών αναπαραστάσεων διαχρονικά και μάλιστα από κορυφαίους ζωγράφους του κόσμου. Αξίζει να αναφέρομε εδώ τον Γάλλο Συμβολιστή ζωγράφο Gustave Moreau, (1826-1898), o οποίος αντλούσε τα θέματά του κυρίως απ’ τον χώρο της μυθολογίας. Σαν Λευκαδίτης ο Θεμιστοκλής Καρφάκης, αλλά και σαν προβληματιζόμενος και εμπνευσμένος ζωγράφος δεν θα μπορούσε να υπολειφθεί και να μην ασχοληθεί και με την Σαπφώ, που τόσο τιμά το νησί της Λευκάδος η συσχέτιση μαζί της. Δημιούργησε, λοιπόν, τον θρυλικό πίνακα, ο οποίος, ευθύβολα θα πούμε πως διακρίνεται για την συμμετρία του, στην οποία εντυπωσιάζει η κίνηση της ποιήτριας στο κενό και μάλιστα με την Βάρβιτο στα χέρια της, λες και ο καλλιτέχνης φωτογραφικά αιχμαλώτισε το σημείο μηδέν της πτώσης, με την κλίση του σώματος προς τα μπρος, το δεξί πόδι στηριζόμενο στην κόψη του βράχου και το αριστερό σε κίνηση εφαλτηρίου πάνω για να δώσει ώθηση στην πτώση… Γι αυτό μιλάμε για μια λεπτεπίλεπτη ζωγραφική αναπαράσταση της πτώσης απ’ τον ζωγράφο μας, με προσεγμένη και την παραμικρή λεπτομέρεια, αλλά και με το κεφάλι της ευθυτενές και ελαφρά προς τα άνω, σε μια ένδειξη συνειδητότητας απ’ την ποιήτρια του απονενοημένου διαβήματός της… Εντυπωσιακά, επίσης στον πίνακα παρουσιάζονται και τα χρυσίζοντα σύννεφα του Λευκαδίτικου δειλινού, αφού στο σημείο αυτό της πτώσης, λόγω υψομέτρου, αποθεώνεται το ηλιοβασίλεμα, πράγμα που δεν ξέφυγε απαρατήρητο απ’ τον ευφυέστατο Θεμιστοκλή, ο οποίος αναπαριστά και την διάθλαση των τελευταίων δυσμένων ακτίνων του ήλιου, μέσα απ’ τα σύννεφα με κάθετες ραβδώσεις χρυσοκίτρινου φωτός προς την επιφάνεια της θάλασσας, πράγμα που αυγαταίνει τη μυστηριακή κίνηση της Σαπφώς, η οποία επέλεξε, προφανώς και σύμφωνα με την εκπεφρασμένη ψυχοπνευματική της επάρκεια, συμβολικά και την ώρα της πτώσης…