Από την εκδήλωση του «Μνήμονα» για τις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946
Γ. Μαργαρίτης: Οι εκλογές του 1946 και οι «σκιές» που φτάνουν στο σήμερα
Η Βασιλική Λάζου και ο Γιώργος Μαργαρίτης εκ των εισηγητών με φυσική παρουσία
Πραγματοποιήθηκε το απόγευμα του Σαββάτου 4 Απριλίου 2026 στην πόλη της Λευκάδας η υβριδική εκδήλωση με θέμα: «80 χρόνια από τις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946» που διοργάνωσε το Σωματείο Αποκατάστασης Ιστορικής Μνήμης (Σ.Α.Ι.Μ.) «Ο Μνήμων» Λευκάδας, με τη στήριξη της ΠΙΝ-ΠΕ Λευκάδας και του Δήμου Λευκάδας.
Ομιλητές ήταν: ο Σωτήρης Ριζάς, Διευθυντής Κέντρου Έρευνας Ιστορίας Νεώτερου Ελληνισμού Ακαδημίας Αθηνών, Γιάννης Μαυρής, Διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης – Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Public Issue, οι οποίοι συμμετείχαν διαδικτυακά, η Βασιλική Λάζου, ΕΔΙΠ Σύγχρονης Ιστορίας ΑΠΘ και ο Γιώργος Μαργαρίτης, Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας ΑΠΘ που συμμετείχαν με φυσική παρουσία.
Εκείνο που, κατά τη γνώμη μας, έλειψε από την εκδήλωση ήταν η παντελής απουσία αναφοράς στη Λευκάδα της περιόδου εκείνης σε σχέση με τις εκλογές του 1946. Βέβαια, ο τίτλος της εκδήλωσης δεν προϊδέαζε απαραίτητα για μια τέτοια εστίαση αλλά ούτε και το νησί μας ζούσε σε καμία «γυάλα»· όσα διαδραματίζονταν στην υπόλοιπη Ελλάδα είχαν αντανάκλαση και εδώ. (Δες εδώ).
Σήμερα θα αναφερθούμε στην εισήγηση του Γιώργου Μαργαρίτη και χρόνου επιτρέποντος θα επανέλθουμε και με τους άλλους εισηγητές.
Στην παρέμβασή του, ο καθηγητής Γ. Μαργαρίτης αναφέρθηκε στις εκλογές του 1946, επιχειρώντας έναν παραλληλισμό με τη σύγχρονη εποχή, με αφορμή και τις συζητήσεις για τις επερχόμενες εκλογές του 2026. Όπως σημείωσε, υπάρχει μια «συγγένεια» μεταξύ των εποχών, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι οι σημερινές συνθήκες δεν μπορούν να οδηγήσουν σε γεγονότα όπως ο εμφύλιος πόλεμος. «Η ιστορία επαναλαμβάνεται συνήθως ως φάρσα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο καθηγητής στάθηκε ιδιαίτερα στην πλήρη έλλειψη νομιμότητας των εκλογών του 1946, στο γεγονός ότι αυτή αμφισβητήθηκε ακόμη και από τους «τεχνικούς συμβούλους» καθώς και στην ταχεία απαξίωση του αποτελέσματος από εκείνους που τις μεθόδευσαν. Σύμφωνα με τον ίδιο οι Βρετανοί πίεσαν τον αντιβασιλέα Δαμασκηνό να μην παραδώσει την εξουσία στον νικητή των εκλογών Κωνσταντίνο Τσαλδάρη, αλλά προωθήθηκε ως «ουδέτερη» λύση ο Παναγιώτης Πουλίτσας, ενώ και οι Αμερικανοί στη συνέχεια αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν το εκλογικό αποτέλεσμα και απαίτησαν οι κυβερνήσεις με τις οποίες θα γίνει ο εμφύλιος πόλεμος να μην έχουν σχέση με τις εκλογές αυτές. Πρωθυπουργός του εμφυλίου είναι ο ηττημένος των εκλογών του Μαρτίου 1946, ο Σοφούλης, και όχι το Λαϊκό Κόμμα που είχε κερδίσει τις εκλογές.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στις ασφυκτικές συνθήκες τρομοκρατίας της περιόδου, στις δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις (περίπου 80.000 το 1945) και στη δράση ένοπλων εθνικιστικών ομάδων, όπως η «Χ». Οι συνθήκες αυτές, όπως τόνισε , καθιστούν προβληματική κάθε συζήτηση περί ελεύθερης εκλογικής διαδικασίας. Ο Γιώργος Μαργαρίτης υπογράμμισε ότι οι εκλογές του 1946 είχαν καθοριστική σημασία, καθώς νομιμοποίησαν ένα συγκεκριμένο καθεστώς εξουσίας και την κυριαρχία της αστικής τάξης, διαμορφώνοντας πολιτικές ισορροπίες, τα ίχνη των οποίων -κατά την άποψή του- φτάνουν μέχρι και σήμερα.
Συνεχίζοντας την ανάλυσή του, ο καθηγητής Γιώργος Μαργαρίτης στάθηκε σε μια σειρά από ιδιαιτερότητες της ελληνικής ιστορίας, συνδέοντάς τες με τις πολιτικές εξελίξεις του 20ού αιώνα αλλά και με σύγχρονες αναλογίες.
Όπως σημείωσε, η εξωτερική ανθρωπιστική βοήθεια της περιόδου εκείνης έλαβε μορφές που θυμίζουν τις σημερινές ευρωπαϊκές επιδοτήσεις και προγράμματα και δημιουργεί έναν παραλληλισμό με τις σύγχρονες πολιτικές πρακτικές, όπως στον ΟΠΕΚΕΠΕ.
Ο καθηγητής υπογράμμισε ότι η Ελλάδα αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση στην Ευρώπη καθώς ήταν η μόνη χώρα της Δυτικής Ευρώπης που δεν συγκρότησε κυβέρνηση εθνικής ενότητας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και επίσης η μόνη χώρα που οδηγήθηκε σε μεταπολεμικό εμφύλιο, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς Παράλληλα, ανέφερε μια ακόμη κρίσιμη ιδιαιτερότητα: Από το 1942 άρθηκε ο ναυτικός αποκλεισμός και μέσω του Ερυθρού Σταυρού έφτασε ανθρωπιστική βοήθεια από τον Καναδά, ζωτικής σημασίας για τον πληθυσμό – ειδικά για την Αθήνα.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στο γεγονός ότι η Ελλάδα ήταν η μόνη ευρωπαϊκή χώρα όπου και οι δύο αντίπαλες πλευρές του πολέμου (Βρετανοί και Γερμανοί) διοχέτευσαν σημαντικές ποσότητες χρυσού. Κατά τον Γιώργο Μαργαρίτη, οι ιδιαιτερότητες αυτές εξηγούνται από τη φύση της Ελλάδας καθώς είναι μια «νέα» χώρα με ασταθές κοινωνικό και ταξικό υπόβαθρο, προϊόν σύνθεσης της «παλιάς Ελλάδας» και του ελληνισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Η διαμόρφωση αυτή έγινε σε συνθήκες φτώχειας και προσφυγιάς με έντονες κοινωνικές ανισότητες και με ισχυρές πιέσεις στον ελληνικό καπιταλισμό. Ο Μεσοπόλεμος, όπως τόνισε, προετοίμασε μια βαθιά ταξική σύγκρουση με δύο αντίπαλα στρατόπεδα που διεκδικούσαν την κυριαρχία. Τα γεγονότα της δεκαετίας 1940–1950, σύμφωνα με την ανάλυση, αποτελούν συνέχεια εξελίξεων που ξεκινούν ήδη από το 1923–1924.
Την περίοδο εκείνη, η Κοινωνία των Εθνών, μέσω της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων διαχειρίστηκε κρίσιμα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα στην Ελλάδα με στόχο την αποτροπή κοινωνικής έκρηξης και ευρύτερων γεωπολιτικών εξελίξεων και την κάθοδο των Μπολσεβίκων σε μία επανάσταση μέχρι τη Μεσόγειο Θάλασσα.
Ο ομιλητής υποστήριξε ότι η περίοδος της Κατοχής (δεκαετία του ’40) στην Ελλάδα, αντίθετα με τη γενική αντίληψη, ήταν μια περίοδος έντονης οικονομικής δραστηριότητας, η οποία οδήγησε σε τεράστια συσσώρευση πλούτου για μια μικρή μερίδα της αστικής τάξης, ενώ οι πολλοί βίωσαν συνθήκες εξαθλίωσης. Αυτή η συσσώρευση πλούτου, που συχνά ήταν επισφαλής, δημιούργησε την ανάγκη για απόλυτη πολιτική εξουσία ώστε να διατηρηθεί.
Η περίοδος της Κατοχής δεν ήταν μόνο περίοδος ανέχειας, αλλά και «έντονη οικονομικά», όπου λίγοι πλούτισαν σημαντικά εις βάρος των πολλών. Προέλευση του πλούτου της νέας αστικής τάξης ήταν: Μεγάλα δημόσια έργα που εκτελέστηκαν στην Ελλάδα. Μεταλλευτικά Δικαιώματα: Απόκτηση μεταλλευτικών δικαιωμάτων μέσω διαταγμάτων της ελληνικής πολιτείας κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Εκμετάλλευση Ανάγκης: Αγορά ακινήτων και περιουσιών σε εξευτελιστικές τιμές από απελπισμένους πολίτες, συχνά με την υπόσχεση επιστροφής που δεν τηρήθηκε. Χρεόγραφα Τραπεζών: Αποκόμιση χρεογράφων από τράπεζες και επιχειρήσεις. Συσσώρευση Χρυσού: Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι συγκεκριμένα άτομα συσσώρευσαν τόνους χρυσού (π.χ., 6,5 τόνοι από ένα άτομο) ως μέσο διατήρησης αξίας.
Η νεόπλουτη αστική τάξη χρειαζόταν ένα κράτος που θα εμπόδιζε όσους έχασαν τις περιουσίες τους (ακόμη και για «έναν τενεκέ λάδι») να τις ζητήσουν πίσω μετά τον πόλεμο. Χρειάζονταν ένα κράτος ικανό να νομιμοποιήσει και να κεφαλαιοποιήσει αυτά τα κέρδη (π.χ., μετατρέποντας ομόλογα και μετοχές σε ρευστό κεφάλαιο μέσω της Εθνικής Τράπεζας). Για να διατηρήσει και να επεκτείνει τα κεφαλαιοποιημένα εισοδήματα, η νέα αστική τάξη απαιτούσε την απόλυτη πολιτική εξουσία. Δεν αρκούσε μια απλή κοινοβουλευτική πλειοψηφία· χρειαζόταν η καταστολή οποιασδήποτε αντιπολίτευσης που θα αμφισβητούσε την προέλευση του πλούτου της. Ο ομιλητής έκανε παραλληλισμό με σύγχρονες πρακτικές παρακολούθησης (π.χ., τηλεφώνων) για τον έλεγχο της αντιπολίτευσης, υποδηλώνοντας μια συνέχεια στην ανάγκη των οικονομικά ισχυρών να διασφαλίζουν την πολιτική τους κυριαρχία.
Αυτός είναι ο λόγος, δεν πρόκειται με κανένα τρόπο να μοιράσουν την εξουσία με οποιονδήποτε. Έχουν βγάλει λεφτά από οτιδήποτε. Είπε ακόμη, ότι από την 1η Ιανουαρίου 1943, η ανθρωπιστική βοήθεια που πληρωνόταν από την κυβέρνηση των ΗΠΑ έφτανε δωρεάν στα ελληνικά λιμάνια. Ωστόσο, στην Ελλάδα, αυτά τα τρόφιμα φέρεται να διανέμονταν «επαγγελματικά» και «κόντρα» σε συγκεκριμένες ομάδες, με τους «μαυραγορίτες» να γίνονται «επίσημοι μαυραγορίτες.» Αυτό υποδηλώνει σοβαρή κακοδιαχείριση και διαφθορά.
Αντιμέτωπο με αυτή την κατάσταση και την εκτεταμένη αδικία, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας επιτέθηκε στο Λιτόχωρο στις 31η Μαρτίου του 1946. Η δήλωση του ΚΚΕ, σε σύγχρονους όρους, ερμηνεύεται ως: «αρκετό κουτόχορτο φάγαμε έως τώρα. Το ξέρουμε ότι δεν μας θέλετε. Εφόσον δεν μας θέλετε, υπάρχει και ο άλλος τρόπος» σηματοδοτώντας μια αλλαγή στρατηγικής και την απόφαση για πιο αποφασιστική δράση.
Η κυβέρνηση, με την ανάληψη του Τσαλδάρη απάντησε με το «περίφημο τρίτο ψήφισμα», διακηρύσσοντας ότι «από εδώ και πέρα δεν είναι οι συμμορίες που θα δολοφονούν, από δω και πέρα το κράτος θα εκτελεί ως προδότες (το Γ΄ ψήφισμα λέει: «Ὅστις ἀποσπάσει ἢ ἐπιχειρήσει νά ἀποσπάσει μέρος ἐκ τῆς ὅλης ἐπικρατείας ἢ νά ἀποχωρίσει ταύτην ἐκ τοῦ Κράτους δι’ οἱονδήποτε τρόπον, τιμωρεῖται διά θανάτου»). Ως προδότες θα τους εκτελεί επίσημα με συνοπτικές διαδικασίες στα δικαστήρια.
Ο νόμος 509 στηρίχτηκε στο Γ΄ Ψήφισμα. Ο εν λόγω νόμος αποσύρθηκε από το «παρασύνταγμα» της Ελλάδας το 1975. Ο ομιλητής έκλεισε την ομιλία του θέτοντας το ερώτημα εάν υπάρχουν ίχνη του στη σημερινή πραγματικότητα.
