«Στου Πασά τη βρύση»: Στη Λευκάδα ή στον Βροντάδο Χίο; Η «διαμάχη» γύρω από μια μαθητική φωτογραφία του Μεσοπολέμου

Με αφορμή την εξαιρετική περιγραφή της κας Χριστίνας Μιχαλά μιας παλιάς μαθητικής φωτογραφίας του μεσοπολέμου (1936) με την ένδειξη στο πίσω μέρος «στου Πασά την Βρύση» ο κ. Βασίλης Χολέβας είχε σχολιάσει ότι η φωτογραφία έχει ληφθεί στον Βροντάδο Χίου όπου επίσης απαντάται αυτό το τοπωνύμιο:

«Έχω μείνει έκπληκτος από την τόσο παραστατική, γλαφυρή και ζεστή περιγραφή αυτής της όμορφης αναμνηστικής σχολικής φωτογραφίας που κάμνατε, κα Χριστίνα Μιχαλά. Πιστεύω κανένας δεν θα μπορούσε να προσθέσει ούτε ένα νι, ούτε ένα σίγμα σε μια τέτοια σπουδαία ανάλυση μιας εικόνας από το παρελθόν… Δυσκολεύομαι που έρχομαι να αμφισβητήσω, ύστερος τιμητής, μια λεπτομέρειά της που αφορά την τοποθεσία στην οποία η φωτογραφία αυτή «τραβήχτηκε». «Στου Πασά την Βρύση» στη Νικιάνα Λευκάδας» όπως γράφετε… Είναι όμως εκεί; Και που αλλού θα μπορούσε να ήταν; Ψάχνοντας απλά για «τη βρύση του πασά» μέσα στο ίντερνετ, ερχόμαστε εύκολα στην «Βρύση του Πασά» λίγο πριν το Καλπάκι έξω από τα Γιάννενα αλλά και «Στη βρύση του Πασά» στον Βροντάδο της Χίου.

Με την αναζήτηση τόσων πολλών χαρακτηριστικών επωνύμων εύκολα καταλήγουμε στην Χίο, όπου τα συναντάμε σχεδόν όλα ακόμη και σήμερα. Παραδείγματα: [1] ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΩΤΗΣ – Εργοστάσιο παραγωγής προϊόντων τσιμέντου, Λεωφόρος Ενώσεως 112, Χίος. [2] ΖΑΝΝΑΡΑΣ (και όχι Ζουνάρας) ΙΩΑΝΝΗΣ Π. Μεσιτικό Γραφείο – Μεσίτης, Χίος. [3] ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΜΥΡΝΙΟΥΔΗΣ. Καρδιολογική Κλινική Γενικού Νοσοκομείου Χίου. [4] ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΣΠΑΝΟΛΙΟΣ, τουριστικός πράκτορας – ναυτιλιακός επιχειρηματίας, Χίος. [5] ΚΩΣΤΑΛΟΣ ΗΛΙΑΣ, πολιτικός Μηχανικός, Χίος. [6] ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΟΡΓΕΤΑΣ, Ξυλουργός, Επαρ. Οδ. Χίου-Χαλκείος, Χίος. [7] ΛΟΥΚΑΣ ΤΣΙΧΛΗΣ, ακτινολόγος του νοσοκομείου Χίου. [8] ΣΑΜΑΚΟΥΡΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΟΕ. Κατασκευή – Εμπόριο Επίπλων Κουζίνας, Γλυζουνίου 1, Χίος. [9] ΠΑΛΑΒΙΔΗΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ, Κάμπος, Χίος. [10] ΤΣΙΜΙΔΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΌΛΑΟΣ, νομικός, παλαιός πρόεδρος του δικηγορικού συλλόγου Χίου. Το ίδιο για όλα τα επώνυμα της φωτογραφίας. Επώνυμα που τα πιο χαρακτηριστικά από αυτά είναι σίγουρο πως δεν είναι Λευκαδίτικα. Επίσης τα λευκά καλύμματα των μαθητικών πηλικίων, που δεν έψαξα αν υπήρχαν στα Λευκαδίτικα Γυμνάσια είναι χαρακτηριστικά νησιώτικα… Και όχι πως από ναυτοσύνη πάει πίσω η Λευκάδα αλλά … «τιμόνι Καλαματιανό και καπετάνιο Χιώτη» λέει το τραγούδι!!! Κυρία Μιχαλά, από μέρους μου, σαν συλλέκτης παλιών φωτογραφιών και λάτρης της Λευκάδας, θα ήταν τιμή μου αν «χρωματίζατε» με κάποιο κείμενό σας με τον ίδιο τρόπο που «ζωγραφίσατε» αυτην την μαθητική φωτογραφία, κάποια από τις φωτογραφίες από την συλλογή μου από την Λευκάδα, την οποία θα σας έστελνα σε κάποια διεύθυνσή σας.»

Η απάντηση της κας Χριστίνας Μιχαλά, η οποία επιμένει στην αρχικής της άποψη ότι η φωτογραφία έχει ληφθεί στη Λευκάδα έχει ως εξής:

«Καλησπέρα σας κ. Χολέβα. Σας ευχαριστώ θερμά για την τόσο προσεκτική, ευγενική και ουσιαστικά ερευνητική παρέμβασή σας.

Η ανάγνωσή σας δεν είναι απλώς μια παρατήρηση… είναι μια σοβαρή απόπειρα ταύτισης, με επιχειρήματα και αναζητήσεις, κάτι που τιμά τον διάλογο γύρω από ένα τέτοιο τεκμήριο. Και οφείλω να πω ότι η υπόθεσή σας με οδήγησε να εξετάσω εκ νέου -και με μεγαλύτερη προσοχή- τόσο τα επώνυμα όσο και τα «συμφραζόμενα» της φωτογραφίας.

Πράγματι, διαπίστωσα και εγώ ότι αρκετά από τα επώνυμα απαντώνται στη Χίο. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί καθοριστικό τεκμήριο γεωγραφικής ταύτισης.

Τι εννοώ: Πρωτίστως ν΄ αναφέρω πως δεν υποστηρίχθηκε σε κανένα σημείο ότι τα επώνυμα της φωτογραφίας είναι λευκαδίτικα (αν και κάποια έχουν ρίζα ιόνια -Φερεντίνος / Μεγανήσι, Ρόκος κλπ ). Αντιθέτως, το ίδιο το κείμενο αναδεικνύει τη μικτή και πολυγεωγραφική τους προέλευση. Η παρουσία επωνύμων σε -ίδης, -άκης, -όπουλος, καθώς και άλλων τύπων, παραπέμπει σε ένα ευρύ φάσμα καταγωγών: μικρασιατικών, κρητικών, ηπειρωτικών και νησιωτικών.

Η παρουσία αυτών των επωνύμων δεν αποτελεί γεωγραφικό τεκμήριο της Χίου, αλλά αντανάκλαση της μεγάλης διασποράς πληθυσμών μετά το 1922, που μετέφερε μικρασιατικά και νησιωτικά επώνυμα σε όλο τον ελλαδικό χώρο.

Το γνώρισμα της Ελλάδας του Μεσοπολέμου, μετά το 1922, είναι πως τα επώνυμα παύουν να αποτελούν ασφαλή δείκτη τοπικότητας. Μετακινούνται μαζί με τους ανθρώπους, διαχέονται και συνυπάρχουν σε νέα κοινωνικά σύνολα.

Με άλλα λόγια: το ότι ένα επώνυμο απαντάται σήμερα στη Χίο, δεν σημαίνει ότι το 1936 δηλώνει Χίο – ούτε ότι συγκροτεί «χιώτικη ομάδα».

Αντιθέτως, η συγκεκριμένη σύνθεση επωνύμων δεν παρουσιάζει τοπική ομοιογένεια, αλλά έντονη ποικιλία. Και αυτό δεν οδηγεί σε έναν συγκεκριμένο τόπο… οδηγεί σε ένα μικτό μαθητικό σύνολο.

Το κρίσιμο σημείο: τα τεκμήρια:

Η ταύτιση της τοποθεσίας με τοποθεσία της Λευκάδας θαρρώ μπορεί να βασιστεί σε ισχυρότερα τεκμήρια – πέραν των επωνύμων:

1. Πρωτογενές τεκμήριο:

Η ένδειξη «στου Πασά την Βρύση» είναι γραμμένη από το ίδιο το χέρι του μαθητή στο πίσω μέρος της φωτογραφίας. Πρόκειται, δηλαδή, για άμεση μαρτυρία και όχι για μεταγενέστερη απόδοση.

2. Τοπωνυμική αντιστοίχιση:

Η ονομασία «Βρύση του Πασά» απαντάται πράγματι σε περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Ωστόσο, στη Λευκάδα -και ειδικότερα στη Νικιάνα- η συγκεκριμένη τοπωνυμία συνδέεται με γνωστό φυσικό σημείο και εκδρομική χρήση ήδη από τον Μεσοπόλεμο, κάτι που ταιριάζει απολύτως με τον χαρακτήρα της φωτογραφίας. Η ένδειξη «στου Πασά την Βρύση» είναι γραμμένη από το ίδιο το χέρι του μαθητή. Πρόκειται για άμεση μαρτυρία. Ο γράφων δεν εξηγεί τον τόπο (νησί ή νομό), τον θεωρεί αυτονόητο και κατονομάζει τον συγκεκριμένο σταθμό της χαράς του.

3. Μορφολογία τοπίου:

Εδώ βρίσκεται το πιο σιωπηλό αλλά ισχυρό τεκμήριο.

Η Βρύση του Πασά στον Βροντάδο Χίου

Η εικόνα αποτυπώνει ηπειρωτικού χαρακτήρα σκιερό περιβάλλον, με πυκνή βλάστηση, πετρώδες έδαφος, ανώμαλο με κλίσεις, χαρακτηριστικά που αντιστοιχούν απόλυτα με το μικροτοπίο της Νικιάνας Λευκάδας. Αντιθέτως, η «Βρύση του Πασά» στον Βροντάδο Χίου βρίσκεται σε διαφορετικό γεωμορφολογικό πλαίσιο, με σαφώς διαφορετική διάταξη και χαρακτήρα, παραθαλάσσιο, βραχώδες περιβάλλον χωρίς βλάστηση κλπ.

Η Βρύση του Πασά στη Λευκάδα

4. Εκπαιδευτική πρακτική της εποχής:

Η σύνθεση του μαθητικού σώματος -μικτό σύνολο επωνύμων και ηλικιών- ενισχύει την εκδοχή οργανωμένης εκδρομής. Η Λευκάδα, ήδη από τη δεκαετία του 1930, αποτελούσε προορισμό τέτοιων εκδρομών από την Ήπειρο και τη δυτική Ελλάδα.

5. Η στολή και τα πηλίκια:

Η σχολική ενδυμασία και το λευκό κάλυμμα των πηλικίων αποτελούν καθιερωμένα στοιχεία της μαθητικής εμφάνισης της εποχής, σε χρήση σε όλη την Ελλάδα, ιδίως κατά τους ανοιξιάτικους μήνες και σε εκδρομές (σκούρο το χειμώνα). Δεν φέρουν τοπικά χαρακτηριστικά και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως τεκμήριο γεωγραφικής προέλευσης. Η στολή δείχνει την εποχή – όχι τον τόπο.

6. Η «ηχηρή» σιωπή των απογόνων:

Σε μια κοινωνία όπως η Λευκάδα, αν 33 παιδιά μιας τάξης ήταν «ντόπια» ή κοντινής περιοχής, η φωτογραφία θα είχε ήδη αναγνωριστεί από απογόνους. Το γεγονός ότι κανείς δεν έχει αναφωνήσει ακόμα «αυτός είναι ο παππούς μου», ενισχύει την πιθανότητα να βλέπουμε ένα σχολείο-επισκέπτη. Μια τάξη λοιπόν μιας σχολικής μονάδας στο πλαίσιο μιας μεγάλης εκδρομής, στάθηκε στη Νικιάνα. Για εκείνους τους «επισκέπτες» μαθητές, η Βρύση του Πασά ήταν ένας σταθμός τόσο ιδιαίτερος, που θέλησαν να τον κρατήσουν ζωντανό.

7. Για την καταχώριση στο διαδίκτυο:

Σε ό,τι αφορά την καταχώριση που αναφέρει: «CHIOS Vrondadho (Vrisi tou Pasa). Greece 1936. Schoolboys», πρόκειται για τίτλο που έχει αποδοθεί μεταγενέστερα από πωλητή και όχι για στοιχείο που προκύπτει από την ίδια τη φωτογραφία.

Δεν αποτελεί πρωτογενές τεκμήριο, αλλά μεταγενέστερη εκτίμηση, δευτερογενής ερμηνεία βασισμένη πιθανώς σε συσχετισμούς. Αντιθέτως, η μόνη αυθεντική ένδειξη παραμένει το χειρόγραφο του μαθητή. Η δική μου ανάγνωση εδράζεται στην άμεση γραπτή μαρτυρία, στη μορφολογία του τοπίου και στην ιστορική συνέχεια.

Κλείνοντας:

Και βεβαίως, δεν θα μπορούσα να ισχυριστώ ότι η προσέγγισή μου είναι αλάνθαστη ή οριστική. Δεν είμαι ιστορικός. Δεν είμαι ερευνήτρια.

Απλώς στάθηκα μπροστά σε αυτή τη φωτογραφία με σεβασμό και προσπάθησα να της δώσω -όσο μπορούσα- φωνή… ψυχή.

Αυτός να ήταν ο μόνος μου στόχος: να δω λίγο πιο πέρα από τα πρόσωπα – να δω πίσω από τα μάτια που κοιτούσαν τον φακό.

Γιατί, όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές,-όπως λέει ο μεγάλος Μιχάλης Γκανάς….
«χρώμα δεν αλλάζουνε τα μάτια – μόνο τρόπο να κοιτάνε». Όποια κι αν ήταν η αφετηρία τους, εκείνη τη στιγμή στη Βρύση του Πασά, τα μάτια τους κοίταζαν ….το ίδιο μέλλον.

Και ενώ ξεκίνησα απλώς να δω την ψυχή αυτής της φωτογραφίας και να της δώσω φωνή, η κατεύθυνση που μου υποδείξατε με γοητεύει και με προκαλεί να προχωρήσω βαθύτερα. Η συζήτησή μας μου έδωσε το έναυσμα και ήδη αναζητώ αρχειακό υλικό εκπαιδευτικών μονάδων της περιόδου, για τη συγκεκριμένη μαθητική σύνθεση. Εννοείται πως όταν προκύψουν νεότερα δεδομένα, θα επανέλθω για ενημέρωση.

Σας ευχαριστώ γι’ αυτό. Ο διάλογος που ανοίξατε είναι για μένα πραγματικά πολύτιμος. Σας ευχαριστώ από καρδιάς για τις επισημάνσεις και για τα γενναιόδωρα λόγια σας.

Και ναι, θα είναι μεγάλη μου χαρά και τιμή φωτογραφικό υλικό της συλλογής σας από την αγαπημένη σας -μας- Λευκάδα, να τολμήσω να το «διανθίσω» με λόγο.

Αγαπητέ κε Χολέβα, θαρρώ συμφωνήσαμε σε κάτι…: ότι αυτή η φωτογραφία αποτυπώνει μια ολόκληρη εποχή. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το ουσιαστικότερο: όχι μόνο να εντοπίσουμε έναν τόπο, αλλά να κατανοήσουμε μια στιγμή.

Έτσι, η φωτογραφία αυτή δεν είναι μόνο ένα κειμήλιο της Λευκάδας, αλλά και ένα τεκμήριο για το πώς ο τόπος μάγευε τους ταξιδιώτες ήδη από το 1936. Τα επώνυμα δείχνουν την καταγωγή τους, η σιωπή των απογόνων δείχνει την ξενιτιά τους, αλλά το χειρόγραφο δείχνει, για πάντα, τον τόπο της συνάντησής τους.

Με εκτίμηση.

Μιχαλά Χριστίνα»