Λαζαράτα! Ένα υπέροχο χωριό των Σφακιωτών! Η ιστορία του και οι πρόδρομοι οικισμοί του…
Γράφει ο Θοδωρής Γεωργάκης
Η ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΚΟΥΛΜΟΥ, Ο ΧΟΠΦ ΚΑΙ ΟΙ ΣΦΑΚΙΩΤΕΣ!
Κατά το τέλος του 12ου αιώνα, συμβαίνει ένα καθοριστικό ιστορικοκοινωνικό γεγονός στη Λευκάδα, που καθόρισε τη ζωή ολόκληρου του νησιού για πολλούς αιώνες μετά, είναι η διάλυση της Πολίχνης του Κούλμου, εκεί όπου εκτυλίχθηκε η ζωή της αρχαίας, αλλά και της Βυζαντινής Λευκάδος, οπότε οι κάτοικοι της Πολίχνης, προφανώς, στράφηκαν στα ενδότερα του νησιού, δεδομένου πως έχομε φοβερή έξαρση της πειρατείας και στροφή της ζωής του νησιού στην ενδοχώρα, εξ αιτίας των πειρατών, που μέχρι το 1684 λυμαίνονταν όλα τα παράλια της Δυτικής Ελλάδος, η δε Λευκάδα αποκαλούνταν απ’ τους περιηγητές της εποχής «επαίσχυντη φωλέα πειρατών»!
Ο Γερμανός ιστορικός Κάρολος Χοπφ, στο έργο του ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ, καταγράφει την περίφημη ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΒΟΥΚΕΝΤΡΑΣ με την νικηφόρα μάχη, το 1357, των τότε κατοίκων των πρόδρομων μικροοικισμών των μετέπειτα Σφακιωτών εναντίον του δεσπότη της Λευκάδος Ζώρζη Γρατιανού, μια καταγραφή με μεγάλη χωροταξική ακρίβεια και πιστότητα των γεγονότων, μας λέει δύο τινά για την περιοχή. Πρώτον, ότι δεν υπήρχε το 1357 η ονομασία Σφακιώτες, ούτε Σπανοχώρι, αλλά μια γενικευμένη ονομασία Επισκοπία, άρα οι κάτοικοι αποκαλούνταν Επισκοπιώτες ή Επισκοπιανοί. Μας διασώζει επίσης ο Χοπφ ότι οι οικίες των τότε κατοίκων περιμετρικά του ναού της Επισκοπής, άρα γενικά και της περιοχής, ήταν αχυροκαλύβες, τις οποίες έκαψαν οι στρατιώτες του Φράγκου Γρατιανού, πριν τους κατανικήσουν οι ντόπιοι σε μάχη που έγινε στο σημερινό Φαράγγι της Μέλισσας!
Άρα, όταν μιλάμε αυτούς τους αιώνες, 14ο και 15ο , για μικροοικισμούς εννοούμε πέντε-έξι αχυροκαλύβες το πολύ, όπου κατοικούσαν άτομα με καθαρά αγροτοκτηνοτροφικά, σχεδόν νομαδικά, χαρακτηριστικά. Η κατασκευή αυτών των αχυροκαλύβων γίνονταν με ψαθί, που προμηθεύονταν, απ’ τα βάθη των αιώνων, οι Σφακιώτες απ’ την Σκράπια, περιοχή στη λίμνη Βουλκαριά, στον Άγιο Νικόλαο και κουβαλούσαν με τα άλογα με διήμερα ταξίδια, λόγω της μεγάλης απόστασης, μια συνήθεια που κράτησε μέχρι σχεδόν το 1970, προκειμένου να σκεπάσουν με ψαθί τις καλύβες τους, τα περίφημα Ξεμόνια, που έφτιαχναν στα κτήματά τους που βρίσκονταν μακριά απ’ τους οικισμούς.
Ο υπέροχος κεντρικός δρόμος των Λαζαράτων!
Κρατώντας τα παραπάνω ιστορικά δεδομένα, λοιπόν, θα πούμε, πως, με την διάλυση της Πολίχνης του Κούλμου, στην ενδοχώρα του νησιού και εν προκειμένω και στο Οροπέδιο των Σφακιωτών, που μας αφορά, γύρω από πηγές για το πολύτιμο νερό, αλλά και από ερημοκλήσια, ή εκκλησίες που νεοδημιουργήθηκαν, οργανώνονται μικροοικισμοί αχυροκαλύβων, οι οποίοι σαφώς μπορούν να χαρακτηρισθούν σαν πρόδρομοι οικισμοί των Σφακιωτών. Oι ελάχιστοι κάτοικοι αυτών των αχυροκαλύβων συνενώθηκαν με όσους κατοίκους συνειδητά εγκατέστησαν οι Τόκκοι, προκειμένου να αυξήσουν τον πληθυσμό της φοβερά τότε αραιοκατοικημένης Λευκάδος, στα εκατόν είκοσι χρόνια της δυναστείας τους, (1362-1479), νέοι κάτοικοι προερχόμενοι απ’ τα Σφακιά της Κρήτης, την Πελοπόννησο και την Καλαβρία της Κάτω Ιταλίας, την περίφημη περιοχή Μagna Grecia! Επίθετα, που υπήρξαν σε αυτούς τους πρόδρομους αχυρένιους μικροοικισμούς των Σφακιωτών, πιθανόν ήταν: Μιχαλίτσης, Koυρκουμέλης, Γαζής, Σκιαδάς, Σαμαλάς, Μαλαβός, Κατσάγκας, Τσουκαλάς, Καλαβρός, Παπαλάμπρος, Πίκολος, Βονασιέρης, που χάθηκαν στο διάβα των αιώνων, πιθανόν λόγω έλλειψης αρρενογονίας.
Ειδικότερα, τώρα, για τούτη την εγκατάσταση κατοίκων απ’ την Μάνια Γκρέτσια της Κάτω Ιταλίας, θα πούμε πως συνέβη, όπως δέχονται πολλοί ιστορικοί, μεταξύ των οποίων και σημερινοί κάτοικοι της Καλαβρίας, όπως έχω ακούσει προσωπικά σε τηλεοπτική παρουσίαση των Ελληνόφωνων Χωριών της Καλαβρίας, σαν μια αντίστροφη κίνηση του μεγάλου Ελληνικού Εποικισμού του 7ου π.Χ αιώνα! Κάτι ανάλογο, άλλωστε, συνέβη και με την δημιουργία του Αγίου Πέτρου Λευκάδος το 1350, (Κωνσταντίνου Μαχαιρά: «H Λευκάδα επί Ενετοκρατίας»). Κάποιοι Μανιογρατσιάνοι ή Καλαβρέζοι, έφτασαν και στον χώρο των Σφακιωτών, κυρίως στον Κάβαλο, και μαζί με τους άλλους κατοίκους που έφεραν οι Τόκκοι απ’ την Κρήτη και την Πελοπόννησο δημιούργησαν τα εφτά χωριά – μαχαλάδες με την γενική ονομασία Σφακιώτες, όπου υπερίσχυσε το Κρητικό στοιχείο απ’ τα Σφακιά! Τα εφτά χωριά: Κάβαλος, Λαζαράτα, Σπανοχώρι, Πινακοχώρι, Ασπρογερακάτα, Βουνί και Πρεμεντινός!
Η θέα μέχρι τον Κάλαμο απ’ τα Λαζαράτα!
ΤΑ ΛΑΖΑΡΑΤΑ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ ΤΩΝ ΣΦΑΚΙΩΤΩΝ!
Μετά την ανωτέρω αναγκαία και κατατοπιστική περιγραφή μας για τον χώρο των Σφακιωτών, στο παρόν πόνημά μας θα ασχοληθούμε με το κεφαλοχώρι και πρωτεύουσα των Σφακιωτών, τα Λαζαράτα, πως προήλθε η ονομασία, την ιστορία τους, την κοινωνική τους σύνθεση και τους πρόδρομους οικισμούς του χωριού, αφού έχομε μια πληθώρα τέτοιων, οι περισσότεροι των οποίων πήραν χαρακτηριστικά, όπως θα δούμε παρακάτω, το όνομά τους απ’ τους κατοίκους, που έμεναν εκεί. Πρόκειται για ένα πανέμορφο χωριό, κυρίως το παλιό χωριό πάνω στον λόφο, πριν δημιουργηθούν τα σημερινά σπίτια στην περιοχή Μπαράκες, που βρίσκεται στην ευθεία απ’ την διασταύρωση του Σπανοχωρίου μέχρι σχεδόν στον Φρυά των Ασπρογερακάτων!
Οι γεωγραφικές συντεταγμένες του χωριού είναι Γεωγραφικό πλάτος 38.7750 ο Βόρεια και Γεωγραφικό μήκος 20.655 ο Ανατολικά, με υψόμετρο 360 μέτρα, ενώ απέχει απ’ την Πόλη της Λευκάδος οκτώ χιλιόμετρα! Πρόκειται επαναλαμβάνομε για πανέμορφο χωριό, που αποτελεί το κέντρο όλων των Σφακιωτών, με την έδρα του παλιού Δήμου. Τα Λαζαράτα είναι ένα οργανωμένο από κάθε άποψη χωριό, με μια πανέμορφη πλατεία στην οποία υπάρχει το παλιό Δημαρχείο, με αγροτικό ιατρείο, με σύγχρονο Σχολικό Κέντρο για όλη την Ορεινή Λευκάδα, με ένα εκπληκτικό, επίσης, Κέντρο περιβαλοντολογίας, που δέχεται επισκέψεις σχολείων από όλη την Ελλάδα, με φαρμακείο, σούπερ μάρκετ, ταβέρνα, ζαχαροπλαστείο και πρατήρια υγρών καυσίμων, όσα στοιχεία απαιτεί σήμερα μια οργανωμένη κοινωνία για να προσελκύσει και νέους κατοίκους. Ένας ιδανικός τόπος για να ζήσουν οικογένειες!
Τα Λαζαράτα την δεκαετία του 1960 από ψηλά!
Προαναφέραμε πως το χωριό πρωτογνώρισε την ζωή του πάνω στον ομώνυμο λόφο, με τα παλιά πέτρινα σπίτια, τα γραφικά καντούνια, το πράσινο, τον ανατολικό προσανατολισμό και την ωραία θέα προς τη θάλασσα της Νικιάνας και μέχρι το νησί του Καλάμου! Εδώ πάνω στο παλιό χωριό, σε αυτά τα χρόνια, το κέντρο της κοινωνικής και της παραγωγικής ζωής του χωριού ήταν ο κεντρικός δρόμος που και σήμερα ονομάζεται Παλιά, ένας πλακοστρωμένος δρόμος, όπου οι πλάκες του έχουν επιφανειακά λειανθεί απ’ την χρήση στο πέρασμα των αιώνων. Περιμετρικά της Παλιάς υπήρχαν τέσσερα λιτροβιά, δείγμα πως το χωριό παρήγαγε σημαντικές ποσότητες λαδιού, κυρίως απ’ τον απέραντο ελαιώνα της Βράχας, που εκτείνεται μέχρι το παλιό χωριό του Καρυώτη και την Κατούνα! Κέντρο συναθροίσεων των κατοίκων του χωριού ήταν το πλάτωμα στο Λαγγάδι, το πουρνάρι του Μπουργανίτα και το καφενείο τα «Ψηλά Αλώνια» του Μπαραχάκια!
Το νέο μέρος του χωριού είναι το πεδινό σημερινό κομμάτι περιμετρικά του επαρχιακού δρόμου Λευκάδα – Σφακιώτες με την ονομασία Μπαράκες, που σήμερα έχει μετεξελιχθεί σε κέντρο όχι μόνο των Λαζαράτων, αλλά και όλων των Σφακιωτών! Πήρε το όνομά του από παράγκες που είχαν εδώ οι παλιοί κάτοικοι των Λαζαράτων για τους θερινούς μήνες. Ολόκληρος αυτός ο πεδινός χώρος μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα ήταν λίμνη, γι αυτό και αποκαλείται όλος ο χώρος μεταξύ Λαζαράτων και Σπανοχωρίου Λίμνη. Αποξηράνθηκε τεχνικά ανοίγοντας διέξοδο στα νερά της περί το 1915, στο σημείο που σήμερα ονομάζεται Καταποτήρας, επειδή κατάπιε τα νερά της Λίμνης, στη διασταύρωση του δρόμου που πάει για το Σπανοχώρι, δήμαρχος τότε ήταν στους Σφακιώτες ο Ασπρογέρακας ή Κοσπέτος απ’ τ’ Ασπρογερακάτα.
Το άγαλμα της Σφακισάνας με την βαρέλα στην πλατεία των Λαζαράτων!
ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΛΑΖΑΡΑΤΩΝ
Τονίσαμε παραπάνω πως, μετά την διάλυση της πολίχνης του Κούλμου, σε όλα τα σημερινά χωριά των Σφακιωτών υπήρξαν πρόδρομοι οικισμοί αχυροκαλύβων, τους οποίους αναλυτικότατα παρουσιάζω στο βιβλίο μου ΣΦΑΚΙΩΤΕΣ ΛΕΥΚΑΔΟΣ. ΛΙΚΝΟ ΚΑΡΔΙΑΣ. Εδώ, για την οικονομία του κειμένου, θα τους αναφέρω επιγραμματικά: Στο Πινακοχώρι υπήρξε το Καμποχώρι, η Παλιάχωρα και η Αγία Αικατερίνη, στον Κάβαλο, υπήρξε το Πετεινοχώρι, ο Παντοκράτορας, όπου είναι κτισμένος και ο ομώνυμος ναός πάνω σε αρχαίο ναό της Δήμητρας, ο Καλαβρός και η Μέλισσα, στο Σπανοχώρι υπήρξε η Επισκοπία, το Μεσοχώρι και ο Αϊ Θανάσης, στα Ασπρογερακάτα υπήρξε το Λουβροχώρι, προφανώς απ’ το προϋπάρξαν επίθετο Λούβρος, το οποίο συναντάμε απ’ το 1200 στα Επτάνησα! Τώρα σε ότι αφορά τα Λαζαράτα, που μας απασχολούν στο παρόν πόνημα, εδώ υπήρξε μια πλειάδα τέτοιων πρόδρομων κυψελών λιγοστών κατοίκων, όπως θα περιγράψομε παρακάτω, με χαρακτηριστικό να παίρνουν την ονομασία τους απ’ τους κατοίκους που υπήρξαν εκεί:
Πρώτον. Tα Σκιαδάτα, περιοχή με το ίδιο όνομα και σήμερα, εκεί στον λόφο που είναι σήμερα το Σχολικό Συγκρότημα, προφανώς απ’ το επίθετο Σκιαδάς, το οποίο, όμως δεν υπάρχει πια στα Λαζαράτα, μάλλον μετακόμισαν στο παλιό χωριό του Καρυώτη οι Σκιαδαίοι. Εκκλησία αυτού του πρόδρομου μικροοικισμού ήταν ο Άγιος Κωνσταντίνος, του οποίου ελάχιστα υπολείμματα διασώζονται, μέσα στο κτήμα των Καρουσαίων.
Δεύτερον. Τα Γαζάτα, περιοχή ομοίως με το ίδιο όνομα και σήμερα, που βρίσκεται στο παλιό μονοπάτι Λαζαράτα – Βράχα, και κοντά σε τρεις βρύσες, της Κάτω Κρούπας, του Φέλικα και τα Λινοβρόχια, στα οποία υπήρχαν λάκκοι με νερό, όπου έβαζαν μέσα το λινάρι για να μουσκέψει. Προφανώς ο μικροοικισμός, πήρε το όνομά του απ’ το επίθετο Γαζής, που επίσης δεν υπάρχει πια στα Λαζαράτα, αφού οι Γαζαίοι μάλλον στράφηκαν κάποια στιγμή προς την Βαυκερή.
Τρίτον. Τα Σαμαλάτα, πιο πάνω απ’ τα Γαζάτα στην περιοχή της Πάνω Κρούπας και κάτω απ’ το Σπηλαιοκλήσι του Αγίου Στεφάνου, προφανώς απ’ το επίθετο Σαμαλάς, που και αυτό δεν υπάρχει πια στα Λαζαράτα.
Τέταρτον. Τα Μιχαλιτσάτα, όπως διασώζεται η περιοχή μέχρι σήμερα, που βρίσκονται στο δρόμο Λαζαράτα – Ακόνης, εκεί που τώρα βρίσκονται παραθεριστικές κατοικίες, προφανώς απ’ το επίθετο Μιχαλίτσης, που και τούτο, επίσης, δεν υπάρχει σήμερα στα Λαζαράτα. Απλά, εδώ να σημειώσομε, πως χωριό Μιχαλιτσάτα υπάρχει και στη Ζάκυνθο, και αναφέρομε το γεγονός για να καταδείξομε, πως στους χρόνους των Τόκκων, (1362-1479), τα τρία νησιά Λευκάδα, Κεφαλλονιά και Ζάκυνθος, που ανήκαν στη δυναστεία τους, λειτουργούσαν σαν συγκοινωνούντα δοχεία, σε ότι αφορά τις μετακινήσεις κατοίκων αμφιδρομικά, γι αυτό έχουν και τόσα κοινά επίθετα…
Πέμπτον. Τα Κουρκουμελάτα απ’ το επίθετο Κουρκουμέλης, τοποθεσία που βρίσκεται πάνω απ’ τον Μπροστινό Βαθύλακο στο βουνό Λύμπες. Το επίθετο Κουρκουμέλης δεν υπάρχει πια σήμερα, υπάρχει στην Κεφαλλονιά στο χωριό Κουρκουμελάτα και αυτή η περίπτωση, όπως παραπάνω, αποδεικνύει το γεγονός των «συγκοινωνούντων δοχείων» των τριών νησιών του Ιονίου κατά την εποχή των Τόκκων, (1362-1479).
Το παλιό περίπτερο στα Λαζαράτα!
ΤΑ ΓΕΩΡΓΑΚΑΤΑ Ή ΔΕΡΒΙΣΙΑ!
Κύριος, όμως πρόδρομος οικισμός των Λαζαράτων είναι τα Γεωργακάτα, απ’ το επίθετο Γεωργάκης, το οποίο επισκιάστηκε τελικά απ’ το επίθετο Λάζαρης, όταν έφτασε απ’το Δεσποτάτο του Μυστρά, όπως θα δούμε παρακάτω, περί το 1460, και επικράτησε η γενική πατριδωνυμική ονομασία Λαζαράτα. Τα Γεωργακάτα, που αναφέρονται και σε κτηματολογικό χάρτη των Ενετών αρχές του 1700, δημιουργήθηκαν μετά την διάλυση του οικισμού Παλιάχωρα, εκεί που βρίσκεται και σήμερα η κτητορική εκκλησία των Γεωργάκηδων ο Άγιος Θωμάς, και οι κάτοικοι της Παλιάχωρας, όπως δέχεται και ο λόγιος Σφακισάνος Φίλιππος Λάζαρης, ο Γραμματέας, στο βιβλίο του ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΚΙ ΕΝΑΝ ΚΑΙΡΟ, σε επιμέλεια έκδοσης Δημητρίου Τσερέ, μεταφέρθηκαν στον μεγαλύτερο όγκο τους στο Πινακοχώρι περί το 1500 και κάποιες οικογένειες στα παραπάνω Γεωργακάτα, τα οποία, μάλιστα, κατά την τουρκοκρατία, (1479-1684), λέγονταν και Δερβίσια, γιατί έμενε εδώ ο τούρκος δερβίσης, στο σημερινό σπίτι ιδιοκτησίας του οδοντογιατρού Γιώργου Γεωργάκη, το οποίο σπίτι, έχει όντως μια αρχοντική πέτρινη εμφάνιση και διαφορετική αρχιτεκτονική, ενώ στο κατόϊ του, όπως μου απεκάλυψε ο γιατρός, υπήρχαν θυρίδες πολεμίστρες…
Εδώ στην περιοχή Γεωργακάτα ή Δερβίσια στο πάνω μέρος των Λαζαράτων, βρίσκονται σήμερα σε τριγωνικό σχηματισμό τρεις ναοί, οι Άγιοι Απόστολοι, ο Άγιος Διονύσιος και ο Άγιος Σπυρίδων. Ο Άγιος Σπυρίδων και ο Άγιος Διονύσιος, για τους οποίους θα αναφερθούμε διεξοδικά παρακάτω, είναι νεώτεροι ναοί, που κτίστηκαν μετά την απελευθέρωση της Λευκάδος απ’ τους τούρκους το 1684, ενώ οι Άγιοι Απόστολοι, που σήμερα ανήκουν στο παλιό ημερολόγιο, στους ΓΟΧ, είναι ναός που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Το 1709 ανήκει στον άρχοντα της περιοχής Τσουκαλά, ο οποίος με την παρακάτω δημοσιευόμενη συμβολαιογραφική πράξη, (Βιβλίο της Ελένης Γράψα με τίτλο: «Γεώργιος Μπαρμπαρίγος. Δημόσιος Νοτάριος της Αγίας Μαύρας», Σελίδα 129), μεταβιβάζει τον ναό στον ιερέα Ιωάννη Γεωργάκη, ενώ ο ίδιος απέρχεται απ’ τους Σφακιώτες… Μήπως, ερωτώ, μήπως, αυτός ο Τσουκαλάς, είναι ο πρωτοοικιστής και δημιουργός των Τσουκαλάδων, αφού τότε συμβαίνει, το 1700, να αναχωρούν απ’ τον Κάβαλο των Σφακιωτών και να πηγαίνουν στους νεοδημιουργημένους Τσουκαλάδες και οι οικογένειες Ροντογιάννη και Σταματέλου;
Η συμβολαιογραφική πράξη στα ΓΑΚ Λευκάδος όπου οι Άγιοι Απόστολοι μεταβιβάζονται το 1709 στον ιερέα Ιωάννη Γεωργάκη!
Εδώ στα Γεωργακάτα ή Δερβίσια, πέραν των ανωτέρω τριών εκκλησιών, υπήρξαν στους χρόνους που αναφερόμαστε, δηλαδή στον 14ο και 15ο αιώνα, ακόμη δύο ναΐσκοι, η Αγία Κυριακή, μέσα στο κτήμα της οικογένειας Γεωργάκη με το παρατσούκλι Βρακάς, σε ανάμνηση του οποίου ναΐσκου μέχρι πρόσφατα σώζονταν ένα πέτρινο εικόνισμα στη θέση του, γιατί γκρεμίστηκε ολοσχερώς και τον οποίο αναφέρει και ο Κορονέλι στον ομώνυμο χάρτη του το 1687 σαν Santa Domenica! Απλά εδώ αναφέρω, πως, ο σημερινός ιδιοκτήτης του ακινήτου, ο Σπύρος Γεωργάκης ή Βρακάς, που διαμένει στην Κάντζα Αττικής, μου εκμυστηρεύθηκε πως σχεδιάζει, κάποια στιγμή, να προχωρήσει στην αναστήλωση του ναού της Αγίας Κυριακής…
Πάντα στην ίδια περιοχή και στη θέση Λάκκος υπήρξε και ένας ακόμη ναΐσκος του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος μεταφέρθηκε στο Πινακοχώρι και αποτελεί τον πολιούχο του χωριού! Το εκκλησάκι αυτό αποκαλούνταν «Άγιος Γεώργιος Τ’κρητικώνε»!!! Αυτόν τον χαρακτηρισμό τον διέσωσε η Θεώνη Λάζαρη, απ’ το σόϊ των Κουβελαίων των Λαζαράτων, η οποία την δεκαετία του 1960 διακονούσε πιστά τον εκεί πλησίον ευρισκόμενο και σήμερα μεγάλο ναό του Αγίου Διονυσίου και απ’ την οποία μικρό παιδί, άκουσα να λέει, πολλές φορές, στον τότε εφημέριο του Πινακοχωρίου Ευάγγελο Χαλικιά, πως: «Πίσω δω στο Λάκκο, μολογάανε οι παλιοί ήτανε πριν πολλά χρόνια δυο εκκλησούλες, ο Αϊ Γιώργης τ’ Κρητικώνε και η Αγία Κυρακή τ’ Βρακαίωνε»!
Το κτηματολογικό έγγραφο του 1700 των Ενετών με τα Γεωργακάτα αριστερά!
ΤΟ ΕΠΙΘΕΤΟ ΛΑΖΑΡΗΣ
Αρχικά θα τονίσομε ευθύβολα πως, το επίθετο Λάζαρης είναι ξεκάθαρα Λατινογενές σαν Lazari και δη απ’ την Κάτω Ιταλία την Magna Grecia, και πρωτοεμφανίζεται στον Ελλαδικό χώρο στο Δεσποτάτο του Μορέως, στην Δυτική κυρίως Πελοπόννησο, όπου άκμασε πλησίον της σημερινής Κυλλήνης η δυτικότροπη πόλη Γλαρέντσα, και απ’ τον Δυτικό Μοριά, μεταφέρεται στα Επτάνησα, κατά τον 15ο αιώνα, αλλά και στην Ήπειρο. Πρόσφατα, μάλιστα, εν έτει 2025, πληροφορήθηκα απ’ τον επαγγελματία στον χώρο των περιηγήσεων και του τουρισμού Ιωάννη Λάζαρη (Σκόμπη), με καταγωγή απ΄το Σπανοχώρι, πως στην Μάνια Γκρέτσια της Κάτω Ιταλίας, σε εκδρομή του εκεί, βρήκε πληθώρα κατοίκων και επαγγελματιών Ιταλών με το επίθετο Lazari!!! Αλλά και τρανότερη απόδειξη πως το επίθετο Λάζαρης είναι Λατινικό, αποτελεί το γεγονός πως, και σήμερα στο Ιταλικό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, όπως προκύπτει απ’ τις τηλεοπτικές μεταδόσεις, δύο ποδοσφαριστές Lazari αγωνίζονται στις ιταλικές ποδοσφαιρικές ομάδες της Λάτσιο στη Ρώμη και της Παλέρμο στη Σικελία!
Αυτή μας ακριβώς η διαπίστωση, επαληθεύεται κατά τρόπο αποθεωτικό, παρουσιάζοντας επιπροσθέτως ακόμη ένα αδιάσειστο ντοκουμέντο, το ΟΙΚΟΣΗΜΟ της δημοσιευμένης παρακάτω φωτογραφίας, η οποία αιτιολογεί και δικαιώνει πλήρως την αρχική μου τοποθέτηση πως, οι οικογένειες ΛΑΖΑΡΗ των Επτανήσων, άρα και των Λαζαράτων και του Πινακοχωρίου Λευκάδος, είναι απ’ τις παλαιότερες στα Επτάνησα και μάλιστα με δικό τους ΟΙΚΟΣΗΜΟ στη Ζάκυνθο και εγγραφή στο LIBRO D’ ORO του νησιού και δεν έχει καμία απολύτως σχέση με Αλβανία και Αρβανίτες, έστω και αν υπάρχει και στην Αλβανία το περίφημο για τις… έκνομες δραστηριότητες των κατοίκων του χωριό με το όνομα Λαζαράτι!
Στο καφενείο στα Λαζαράτα την δεκαετία του 1960!
Το εν λόγω οικόσημο, λοιπόν, με τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «DE LAZZARI», στα Ελληνικά με ένα ζήτα, γιατί δεν υπάρχει λέξη Ελληνική με δύο ζήτα, όπως προκύπτει απ’ την φωτογραφία, έχει πάνω την κορώνα της Βασιλεύουσας, πράγμα που το συνδέει κατ’ ευθείαν με το Βυζαντινό Δεσποτάτο του Μορέως, αλλά και στο τρίτο επίπεδο έχει τον Δικέφαλο Βυζαντινό Αετό, ο οποίος, σημειωτέον, βρίσκεται ανάγλυφος μπροστά στον σολέα του Αγίου Δημητρίου στον Μυστρά και πάνω στον οποίο πάτησε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος για να ορκιστεί Αυτοκράτορας!
Πιο αναλυτικά το επίθετο Λάζαρης διακινείται, από αιώνων, σε όλο το δυτικό τόξο, απ’ την Κορσική, την Κάτω Ιταλία, την Κέρκυρα, τους Παξούς, τη Λευκάδα, την Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο, την Ήπειρο, την Αχαΐα, την Ηλεία, τη Μεσσηνία, την Αρκαδία, τη Λακωνία, τα Κύθηρα και την Κρήτη. Στην Πάτρα ειδικότερα ονομαστός ήταν ο δήμαρχος Πατρέων, με το τεράστιο έργο σε δύσκολους χρόνους Νικόλαος Λάζαρης, (1899-1961)! Στο νησί της Κορσικής, όπως μου αποκάλυψε ο ερευνητής Δημήτριος Λάζαρης απ’ τα Καλάβρυτα της Αχαΐας, συνάντησε το επίθετο σαν Λάζαρ, όπου στις τοπικές διαλέκτους σημαίνει εκδορέας! Στην Κέρκυρα συναντάται σαν Λάζαρης αλλά και σαν Λαζαράκης, ενώ υπάρχει και οικισμός Λαζαράτικα. Στους Παξούς υπήρχε το επίθετο μέχρι στις αρχές του 20ου αιώνα, σε τοπική Παξινή ιστοσελίδα διερωτώνται γιατί χάθηκε το επίθετο Λάζαρης απ’ τους Παξούς! Στην Ζάκυνθο υπάρχει και σαν Δε Λάζαρης, με ΟΙΚΟΣΗΜΟ και τίτλο ευγενίας!
Στο LIBRO D’ ORO της Ζακύνθου υπάρχει το επίθετο, όπως προκύπτει απ’ το βιβλίο του Ζακύνθιου Ιωάννη Λασκαράτου – Τυπάλδου με τίτλο: «Οικόσημα της Ζακύνθου από τον κώδικα 17 της Ιστορίας και Εθνολογικής εταιρείας Ελλάδος», κατάλογος που εκδόθηκε απ’ την ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ στα 1988. Ονομαστός είναι ο δεσπότης Ζακύνθου Διονύσιος Δε Λάζαρης, όπως τον παρουσιάζει ο πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Καποδίστριας στο έργο του «Ο Μητροπολίτης Ζακύνθου Διονύσιος Δε Λάζαρης, 1764-1838». Εξελέγη αρχικά Μητροπολίτης Εδέσσης. Πήρε μέρος στην επανάσταση του 1821, συνελήφθη απ’ τους Τούρκους. Φυλακίστηκε στην Πόλη και απέδρασε δωροδοκώντας τον τούρκο δεσμοφύλακά του με ένα ρολόϊ και κατέφυγε στην Πίζα. Το 1833 επέστρεψε και εξελέγη Μητροπολίτης στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Ζάκυνθο.
Οι Λαζαραίοι στο Πινακοχώρι και στα Λαζαράτα είναι γνωστό πως κράζονται σαν «Ζαχαρωναίοι», πράγμα που φανερώνει την προέλευσή τους απ’την Πελοπόννησο και ειδικότερα απ’ την περιοχή της Ζαχάρως, άρα «Ζαχαρωναίοι». Ο χρόνος μετοίκισης των Λαζαραίων, απ’ το Δεσποτάτο του Μορέως στην Λευκάδα, μέσω Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς πρέπει μάλλον να εντοπίζεται περί το 1460, χρονιά που οι Τούρκοι καταλαμβάνουν την Πελοπόννησο και διαλύεται το Δεσποτάτο, όπως δέχεται και ο Πανταζής Κοντομίχης, και αναγκάζουν οι τούρκοι κόσμο σε μαζικό εκπατρισμό προς τα Ενετοκρατούμενα (Δυναστεία των Τόκκων 1362-1479) Επτάνησα.
Το οικόσημο DE LAZZARI στην Ζάκυνθο!
ΟΙ ΔΥΟ ΝΑΟΙ ΤΩΝ ΛΑΖΑΡΑΤΩΝ
Στην κορυφή του χωριού των Λαζαράτων είναι, όπως προαναφέραμε, κτισμένη η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος, στο προαύλιο του οποίου λειτούργησε το πρώτο δημόσιο σχολείο των Σφακιωτών αρχές του 20ου αιώνα. Ο ναός του Αγίου Σπυρίδωνος είναι τρίκλιτος βασιλική και έχει σπάνιες τοιχογραφίες, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο «Ομιλών Άγιος Σπυρίδων στην Οικουμενική Σύνοδο», αλλά και η αναπαράσταση της παραβολής «Του πτωχού Λαζάρου και του πλουσίου»… Αρκετές πληροφορίες, για την εκκλησία, δίνει ο Φίλιππος Λάζαρης (Γραμματέας), στο βιβλίο του «Μία φορά κι έναν καιρό …» με θέμα «Αϊ Σπυρίδωνας». Η εκκλησία, σύμφωνα με τον «μπάρμπα Φλίππο», κτίστηκε πριν το 1788, αφού αυτή την χρονολογία φέρει μία μεγάλη εικόνα του Αγίου, έργο του ζωγράφου Βεντούρα. Αρχικά ήταν κτητορικός ναός των οικογενειών Λάζαρη, για να μετατραπεί, κατόπιν, σε ενοριακό ολόκληρου του χωριού.
Στο Ιστορικό Αρχείο της Λευκάδος και σε δέσμη εγγράφων, τα οποία αναφέρονται στις εκκλησίες της υπαίθρου, κατά την Ενετοκρατία, υπάρχει πίνακας εσόδων – εξόδων του Αγίου Σπυρίδωνος, που αφορά το 1766, σε αυτά τα λογιστικά κατάστιχα αναφέρονται αυτοί που νοίκιαζαν τα χωράφια του Αγίου Σπυρίδωνος. Είναι τα χωράφια στα οποία έχουν δημιουργηθεί, την δεκαετία του 1980, το γήπεδο των Σφακιωτών και τα Κοιμητήρια των Λαζαράτων και του Πινακοχωρίου. Το καμπαναριό του Αγίου Σπυρίδωνα, είναι ίσως απ’ τα ωραιότερα του νησιού, χτίστηκε το 1892, απ’ τον βορειοηπειρώτη τεχνίτη της πέτρας, τον Πέτρο Κοντή και τον βοηθό του Χρήστο Λαλαφράγκο ή Πελεκάνο. Μάλιστα όταν αποπερατώθηκε μαζεύτηκε όλο το χωριό να δει το εκπληκτικό, για την εποχή έργο, ο δε αρχιμάστορας, έκανε κατακόρυφη αναστροφή, με το κεφάλι κάτω και τα πόδια πάνω, στην κορυφή του καμπαναριού! Οι σπάνιες φορητές τοιχογραφίες του ναού είναι δημιούργημα των ζωγράφων Βεντούρα, Βίκτωρα Λάζαρη και των Βασίλη και Λεωνίδα Σίδερη. Το 1924, ένας πρόσφυγας ζωγράφος, ο Παρασκευάς, έφτιαξε την τοιχογραφία της Δευτέρας Παρουσίας, που είναι στην δεξιά πλευρά του ναού.
Λιτανεία της Λάρνακος του Αγίου Σπυρίδωνος! Δεξιά ο γράφων Θοδωρής Γεωργάκης με το Σπύρο Λάζαρη προπορευόμενοι και ψάλλοντες…
Η κοινή κοινωνικοπολιτιστική δράση των Γεωργάκηδων των Κοντράτων του Πινακοχωρίου και των Γεωργάκηδων των Λαζαράτων, σαν «ομοαίματοι» προερχόμενοι και οι δύο, όπως είδαμε, απ’ την Παλιάχωρα στον Άγιο Θωμά, είχαν κοινό πεδίο δράσης τα Γεωργακάτα! Αυτή τους η κοινή συμπεριφορά βρήκε εφαρμογή κατά το 1880, όταν σε συνεννόηση δημιούργησαν τον μεγαλοπρεπή ενοριακό τους ναό του Αγίου Διονυσίου, όπως διατηρείται περήφανος μέχρι σήμερα. Οι μεν Κοντρατιάτες με το σκεπτικό πως, ο Αϊ Γιώργης του Πινακοχωρίου, που ανήκουν τα Κοντράτα, βρίσκεται μακριά τους, οι δε Γεωργάκηδες των Λαζαράτων δεν γίνονταν δεκτοί σαν ενορίτες στον Άγιο Σπυρίδωνα των Λαζαράτων, που έκτισαν οι Λαζαραίοι! Βρισκόμαστε σε αιώνες που οι εκκλησίες στα χωριά μας ήταν στην πλειοψηφία τους κτητορικές και ανήκαν σε συγκεκριμένες οικογένειες, χωρίς να δέχονται «παρείσακτους» ενορίτες… Ο ναός του Αγίου Διονυσίου έχει ένα καταπληκτικό σκαλισμένο τέμπλο, το οποίο είναι δημιούργημα του 1888, του Κύπριου Ανδρέα Λάμπρου, απ’ το χωριό Ιδάλειον, όπως υπογράφει πάνω απ’ την Ωραία Πύλη!
Ο Άγιος Διονύσιος και το εκπληκτικό καμπαναριό του!
ΤΟ ΚΑΣΤΕΛΙ ΚΑΙ Η ΘΡΥΛΙΚΗ ΤΟΥΡΚΟΤΡΥΠΑ!
Στην περιοχή των Λαζαράτων, ανατολικά και πάνω από Κατούνα και Νικιάνα βρίσκεται το βουνό Καστέλλι, με την χαρακτηριστική σπηλιά, την Τουρκότρυπα, για την οποία η τοπική παράδοση πιστεύει ότι φτάνει υπογείως μέχρι την Λυγιά, ενώ στην ενδιάμεση υπόγεια διαδρομή υπάρχουν, κατά τον θρύλο και την παράδοση, δεκατρία αλώνια, όπου είναι κρυμμένοι αμύθητοι θησαυροί, προϊόντα πειρατείας. Στην κορυφή του βουνού διασώζονται ακόμη ερείπια από ενετικό κάστρο, γι’ αυτό, άλλωστε, ονομάστηκε και Καστέλλι, το οποίο είχαν κτίσει οι Τόκκοι για να αποτρέπουν την είσοδο των πειρατών απ’την θάλασσα της Νικιάνας. Στη βορειοανατολική πλαγιά του Καστελλίου είναι η περιοχή της Μαντόνας. Εδώ υπήρξε καθολικός ναός αφιερωμένος στην Παναγία, υπολείμματα του οποίου διασώζονταν μέχρι την δεκαετία του 1960. Στην νοτιοανατολική πλευρά, πλησίον της Τουρκότρυπας, υπήρξε και άλλος ναός της Παναγίας των Ορθοδόξων.
Στα Λαζαράτα πρωτοδημιουργήθηκε, το 1824, σχολείο, με ελάχιστο αριθμό μαθητών και δάσκαλο τον Ιωάννη Χαλικιά, απ’το Σπανοχώρι, (Πάνου Ροντογιάννη: «H Εκπαίδευση στην Λευκάδα, 1613-1950», σελίδα 200), και το 1831, έχομε νέο Αλληλοδιδακτικό σχολείο στα Λαζαράτα και μάλιστα ιδιωτικό, αφού οι γονείς συμφωνούσαν τα δίδακτρα με τον δάσκαλο, με πρώτο δάσκαλο τον Αναγνώστη Πολυχρόνη Λάζαρη, ο οποίος έγινει ιερομόναχος και πήρε το όνομα Παρθένιος. Ήταν δάσκαλος σχεδόν επί είκοσι χρόνια, αφού ο επόμενος δάσκαλος, σύμφωνα με την ανωτέρω πηγή, είναι το 1862 ο Ευστάθιος Λάζαρης, ο περίφημος Καρούσος. Συγγενής του ανωτέρω ιερομονάχου-δασκάλου είναι ο έτερος ιερομόναχος Παρθένιος Λάζαρης μεταγενέστερος, ο οποίος μόνασε στον Αϊ Γιάννη τον Αργανά, περί το 1910, και του οποίου δημιούργημα είναι το καταπληκτικής αρχιτεκτονικής εικόνισμα των Αγίων Πατέρων, στην διασταύρωση του δρόμου που οδηγεί στο σημερινό σχολικό συγκρότημα. Εδάφιο απ’το συμφωνητικό γονέων κατοίκων των Σφακιωτών και
του δασκάλου Παρθενίου Λάζαρη, κατωτέρω.
«Τη 15 Ιουλίου 1831 ε.π. χωρίον Λαζαράτα Σφακιώτες. Ημείς ενγκάτοικοι του παρόντος χωρίου θέλοντες να δώσωμεν μια καλήν αναθροφήν εις τα τέκνα μας, ούτως και καθείς άλλος οπού θελήσει εκ των εδώ πλησιεστέρων μαχαλάδων, ίνα συστήσωμεν εν κοινόν Αλληλοδιδακτικόν Σχολείον, υποσχόμεθα όμως να πληρώνει ο κάθε πατήρ δια έν παιδίον εις τον δάσκαλον Πολυχρόνην Αναγνώστην Λάζαρην του Αναστασίου τον κάθε μήνα φάρδια 35 και εν μέτρον σιτάρι εις κάθε μήνα Αύγουστον…». Ακολουθούν οι υπογραφές: Κνος λάζαρης, Ανδρέας γιοργάκις, πάνος λάζαρις, πάνος λάζαρις, που υπογράφει και για τον αντρέα σταματέλο, Κοσταντίς λάζαρις, Βασίλις λάζαρις, Διμίτρης λάζαρις, Διμίτρις λάζαρις του Ιωάννι.
Λαζαράτα! Το εκπληκτικής αρχιτεκτονικής εικόνισμα των Αγίων Πατέρων, που δημιούργησε το 1923 ο Παρθένιος Λάζαρης!
ΤΟ ΘΡΥΛΙΚΟ ΠΟΡΤΟΝΙ ΤΩΝ ΜΑΝΘΕΑΤΑΙΩΝ!
Αξίζει, όμως να σταθούμε σε ένα μεγάλο σόϊ των Λαζαραίων που φέρνουν το παρατσούκλι «Μανθεαταίοι» και οι απόγονοι του οποίου φέρουν και σήμερα τον τίτλο «Μανθεάτος» με μεγάλο καμάρι. Το παρατσούκλι φαίνεται πως επικράτησε πολύ αργότερα περί τον 18ο αιώνα, αφού το χωριό των Λαζαράτων δημιουργήθηκε περί τα μέσα του 15ου αιώνα, όταν δημιουργήθηκαν και τα υπόλοιπα χωριά – μαχαλάδες των Σφακιωτών, περιγράψαμε πως, και αναφερθήκαμε εκτενέστατα στην περίπτωση του επιθέτου Λάζαρης και τον γενικό χαρακτηρισμό που φέρουν οι Λαζαραίοι σαν «Ζαχαρωναίοι».
Το παρατσούκλι της συγκεκριμένης γειτονιάς και σογιού σαν Μανθεαταίοι επεκράτησε πιθανόν αρχές του 18ου αιώνα απ’ τον νοικοκύρη και ισχυρή προσωπικότητα της γειτονιάς Ματθαίο Λάζαρη. Η γειτονιά των Μανθεαταίων βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του παλιού χωριού και ορίζεται νοτιοδυτικά απ΄τον δρόμο της Παλιάς, όπως, είπαμε, λέγεται ο κεντρικός αυτός δρόμος και βορειοανατολικά απ’ τον δρόμο της Στενιάς. Πρόκειται για γειτονιά με πολλά πέτρινα σπίτια, τα οποία είναι χτισμένα «αραδαριά» όπως λένε, δηλαδή με έναν καβαλάρη και μεσοτοιχίες, για λόγους ασφάλειας κυρίως κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας στην Λευκάδα, (1479-1684), αλλά και για λόγους οικονομίας στο χτίσιμο, αφού δεν χρειάζονταν μεγάλη ποσότητα πέτρας. Απ’ την πλευρά της Παλιάς (νοτιοδυτικά) υπήρχε ένα μεγάλο πορτόνι, που έκλεινε τη νύχτα με τεράστιο μάνταλο για συνολική ασφάλεια της γειτονιάς.
Βόλτα παλιά στις Μπαράκες των Λαζαράτων!
Αυτό το πορτόνι το οποίο δεν υπάρχει σήμερα, ντύθηκε με θρύλους και αίγλη απ’ τους Μανθεαταίους, αφού επαιρόμενοι μιλούσαν πάντα για τους νοικοκυραίους που
κατοικούσαν «Μέσα απ’το πορτόνι». Κατά μήκος της Παλιάς διατηρούσαν, οι Μανθεαταίοι, τέσσερα λιτροβιά, όπως προαναφέραμε, του Μπουργανίτα, του Κομελέτσου, του Δημητράκη και του Κερκυραίου, δείγμα του ότι ήτανε «Λαδιάδες», δηλαδή έκαναν πολλές βαρέλες λάδι, αφού στα χρόνια εκείνα ο πλούτος μετρούνταν με το πόσες βαρέλες λάδι έκανε ο καθένας. Τα κορίτσια των Μανθεαταίων, ως εκ τούτου, ήταν περιζήτητες νύφες, αφού διέθεταν προίκα μεγάλη. Οι ηλικιωμένοι σήμερα κάτοικοι των Λαζαράτων έχουν να μολογούν τόσες ιστορίες και περιστατικά που έζησαν σαν λιτροβιαραίοι στα λιτροβιά των Μανθεαταίων, οι οποίοι ήταν και γαλαντόμοι, δηλαδή δεν τσιγκουνεύονταν, σαν μοίραζαν το ξάϊ της χρονιά στους λιτροβιαραίους, όταν τέλειωνε η σεζόν των ελιών! Ακόμη και σήμερα οι απόγονοι αυτής της γειτονιάς και παρά το γεγονός ότι έχουν διασκορπισθεί σε όλη την Ελλάδα και στα ξένα, κυρίως στον Καναδά, έχουν τον δικό τους κώδικα επικοινωνίας και δείχνουν με μεγάλη αυταρέσκεια να προσφωνούνται σαν «Μανθεαταίοι».
Δεξιά ο Ιερομόναχος Αμβρόσιος Λάζαρης, κατά κόσμον Σπυρίδων Λάζαρης ή Καναβάτος απ’ τα Λαζαράτα! Μια οσιακή μορφή του χριστιανισμού!
ΟΙ «ΚΡΗΤΟΛΑΤΡΕΣ» ΤΗΣ ΕΙΚΟΣΑΕΤΙΑΣ 1950-1970
Την εικοσαετία 1950-1970 φούντωσε, με επίκεντρο την πλατεία των Λαζαράτων, το λεγόμενο «Κίνημα των Κρητογενών», το οποίο είχε κύριο εκφραστή, συντονιστή και θεματοφύλακα τον Φίλιππο Λάζαρη, τον «Μπάρμπα Φλίππο τον Κατσαρό, ή Γραμματέα», όπως τον ενθυμούμαστε μέχρι σήμερα όλοι οι Σφακισάνοι. Πριν μπούμε στην περιγραφική αναφορά του εν λόγω «Κινήματος» να αναφερθούμε στην πολυδιάστατη προσωπικότητα του Φίλιππου Λάζαρη, ο οποίος είχε και ικανοποιητικό επίπεδο μόρφωσης για τα χρόνια εκείνα, γι αυτό ήταν και ο Γραμματέας δύο χωριών, των
Λαζαράτων και του Πινακοχωρίου.
Ενθυμούμαι, χαρακτηριστικά στιγμιότυπα απ’ την θητεία του σαν γραμματέας την δεκαετία του 1960 και στην γενέτειρά μου το Πινακοχώρι των Σφακιωτών, όταν εκεί στο γραφειάκι που στεγάζονταν στο σπίτι του Τσερεβέλα, είχε τα βιβλία του, τα μελανοδοχεία του, τα καλαμάρια του και πιτσιρικάδες εμείς τον βλέπαμε με το μανικέτι, ένα μαύρο πανί περασμένο μέχρι τον αγκώνα να μην λερώνουν τα μελάνια το σακάκι του, σκυμένος στα ληξιαρχικά βιβλία και στα αρχεία του χωριού. Ώρες καθόμαστε και μας διηγούνταν παλιές ιστορίες, παραδόσεις και έθιμα που έφταναν αιώνες πίσω, ο ίδιος είχε γεννηθεί το 1915, έτσι όπως τις είχε ακούσει απ’ τους πιο παλιούς, και μας μιλούσε με μεγάλη ζέση, κυρίως, για την Κρητική προέλευση των Σφακιωτών!
Ο Φίλιππος Λάζαρης, λοιπόν, με την ικανοποιητική για την εποχή του παίδευση, πρωτοστάτησε την εικοσαετία 1950-1970, στην πνευματική ζωή των Σφακιωτών εκδίδοντας στον πολύγραφο την εφημερίδα με τίτλο «Η ΓΩΝΙΑ ΜΑΣ», αλλά και στο άτυπο Κίνημα, που πέρασε στην τοπική ιστορία σαν «Κίνημα των Κρητογενών της Πλατείας των Λαζαράτων». Συνέπηξε μια φιλική ομάδα με κατοίκους των Σφακιωτών, οι περισσότεροι ξωμάχοι, αγράμματοι, ή ολιγογράμματοι, αλλά με μια δίψα και κουλτούρα για διάσωση κάθε παράδοσης και κάθε πνευματικής ικμάδας των Σφακιωτών! Άτομα όπως ο Νίκος Γεωργάκης, (ο Νίκος της Βαγγελής), ο Κώστας Λάζαρης, (Θανασίας), ο Νιόνιος Κουνιάκης, (Κάγκας), ο Κωστάκης Λάζαρης, (Μπουργανίτας), ο Χρυσόστομος Γεωργάκης (Τράμπας), ο Στάθης Λάζαρης, (Ντάθας), ο Θόδωρος Πετούσης, (Ράκιας), ο Κώστας Γληγόρης (Φλούδας), ο Στάθης Γεωργάκης, (Τράμπας), ο Νίκος Γεωργάκης, (Ντούλας) και ο νεαρός τότε δάσκαλος Χριστόδουλος Χαλικιάς απ’ το Σπανοχώρι, συνέπηξαν, λοιπόν, αυτό το άτυπο Κίνημα, που δραστηριοποιήθηκε σε θέματα πολιτιστικά και σε θέματα παράδοσης των Σφακιωτών, μέσα από συζητήσεις ελευθέρου περιπάτου ακόμη και μέχρι τον Άγιο Θωμά, αλλά και άλλες δραστηριότητες.
Ο Λόγιος και λαογράφος Λαζαριάτης και Γραμματέας του χωριού Φίλιππος Λάζαρης στο μέσον της φωτογραφίας με παρέα στην πλατεία των Λαζαράτων!
Παρένθεση. Ο Φίλιππος Λάζαρης στα γραπτά του κείμενα μας διασώζει μια παρόμοια περιπατητική του συζήτηση με τον πανελληνίου κύρους λογοτέχνη Γεράσιμο Γρηγόρη απ’ το Σπανοχώρι των Σφακιωτών. Ο ίδιος ο Φίλιππος Λάζαρης, γνήσιος θεματοφύλακας της Κρητογενούς παράδοσης των Σφακιωτών, ήταν, μαζί με τον κύκλο του, οι πρωτεργάτες για την πρώτη Αδελφοποίηση των Σφακιωτών με τα Σφακιά της Κρήτης το 1955 στα Λαζαράτα, θέλοντας να επισημοποιήσουν τη μακραίωνη παράδοση και αυτοπροσδιορισμό των Σφακισάνων που, δίκην αγωγού, διέσωσαν απ’ τα στόματα προγενεστέρων τους.
Μου διέσωσε ο δάσκαλός μου στο Πινακοχώρι Χριστόδουλος Χαλικιάς, με καταγωγή απ’ το Σπανοχώρι, πως και ο ίδιος σαν απόφοιτος της Ακαδημίας είχε πάρει μέρος τότε το 1955 στην Αδελφοποίηση! Είχε έρθει με τον περίφημο Γλάρο στη Λευκάδα απ΄ την Αθήνα Επιτροπή Σφακιανών για την Αφελφοποίηση και τους έφεραν για δώρα μαύρα Κρητικά πουκάμισα! Στην Επιτροπή των Σφακιωτών ήταν ο Φίλιππος Λάζαρης, ο δάσκαλος Χριστόδουλος Χαλικιάς και ο Στάθης Λάζαρης (Ντάθας)! Άλλη μια μικρότερης κλίμακας συνάντηση έγινε το 1981 με τους Σφακιανούς στα Λαζαράτα και στο Πινακοχώρι, για να ακολουθήσει τον Απρίλη του 2010 μια μεγαλειώδης Αδελφοποίηση Σφακιωτών και Σφακίων, επισημοποιώντας τους μακραίωνους συγγενικούς δεσμούς των δύο μερών! Όμως, βλέπετε, η μεγάλη απόσταση δεν επιτρέπει μια συχνή επαφή των δύο αδελφών μερών, ενώ η ολέθρια κατάργηση του Δήμου Σφακιωτών, αφήνει και τα πολιτιστικά των χωριών μας χωρίς καμιά ιδιαίτερη φροντίδα απ’ τον κεντρικό Δήμο Λευκάδος…
Ριζίτες απ’ τα Σφακιά πορευόμενοι προς το Σχολικό Συγκρότημα των Λαζαράτων τον Απρίλη του 2010, όταν έγινε η επίσημη Αδελφοποίηση Σφακιωτών Λευκάδος και Σφακίων Χανίων!
Ο ΠΡΕΜΕΝΤΙΝΟΣ Ή «ΣΤΟΥ ΠΡΕΜΕΝΤΙΝΟΥ»!
Ο οικισμός του Πρεμεντινού ανήκει διοικητικά στα Λαζαράτα.Το όνομα Πρεμεντινός προέκυψε απ’ την εγκατάσταση μιας και μόνο οικογένειας με oμώνυμο επίθετο εδώ στον χώρο των Σφακιωτών!!! Το επίθετο αυτό δηλώνει καταγωγή απ’ την Πρεμετή της Βορείου Ηπείρου. Εδώ αυτή η οικογένεια Πρεμεντινού συνυπάρχει με τις οικογένειες Κουνιάκη, Γεωργάκη, Κοντογιάννη και Βαγενά, αλλά κατόρθωσε και επέβαλε την δική της ονομασία, η οποία φτάνει στις μέρες μας, αφού νωρίτερα οι οικισμός, ανάλογα με τις γειτονιές του αποκαλούνταν Κουνιακάτα και Κοντογιαννάτα! Σήμερα, (2013), δεν υπάρχει το επίθετο Πρεμεντινός καθόλου στην περιοχή των Σφακιωτών. Τα επίθετα τώρα, Βαγενάς και Κοντογιάννης, παρά το γεγονός ότι είναι καθαρά ηπειρώτικης προέλευσης επίθετα, εν τούτοις, ο Πάνος Ροντογιάννης υποστηρίζει, ότι έφθασαν στην Λευκάδα μέσω Κεφαλλονιάς, στην Κεφαλλονιά, μάλιστα, πρωτοδημιουργείται το χωριό Κοντογιαννάτα, με Ηπειρώτες απ’τα Τζουμέρκα.
Ο καθηγητής πανεπιστημίου και πολιτικός Απόστολος Λάζαρης με καταγωγή απ’ τα Λαζαράτα, ο οποίος χρημάτισε Υπουργός στην Κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ την δεκαετία του 1980 στην κατάρτιση και επιστημοσύνη του οποίου οφείλεται και βασίστηκε ο πρωτόγνωρος και μεγαλειώδης κοινωνικός μετασχηματισμός, που συνέβη τότε από καταβολής
