Η δωρεά Βαβάτση τριών ξύλινων αντικειμένων στο Μουσείο του «Ορφέα» και η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων
Της Χριστίνας Μιχαλά
(ΣΧΟΛΙΟ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ: Ο κ. Ιωάννης Βαβάτσης προσέφερε στο Μουσείο του Ορφέα τρία ξύλινα αντικείμενα που είχε στην κατοχή του.)
1. Η Δωρεά Βαβάτση και η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων
Η δωρεά του κ. Ιωάννη Βαβάτση στο Λαογραφικό Μουσείο ΟΡΦΕΑ «Πανταζής Κοντομίχης» τον Μάιο του 2026 αποτελεί ένα γεγονός ιδιαίτερης σημασίας. Δεν πρόκειται απλώς για την προσθήκη τριών παλαιών ξυλόγλυπτων αντικειμένων σε μια λαογραφική συλλογή… πρόκειται για μια αφορμή να ξαναδιαβαστεί ένα ολόκληρο, σχεδόν λησμονημένο κεφάλαιο της ελληνικής υλικής κουλτούρας.
2. Η διαδρομή των αντικειμένων: από τη μνήμη της οικογένειας στο μουσείο:
Τα αντικείμενα αυτά, που ανήκαν στη νόνα του δωρητή, κ. Λάιζα Λεκατσά, φέρουν μαζί τους μια συγκινητική διαδρομή. Σύμφωνα με την οικογενειακή μαρτυρία, περιήλθαν στην κατοχή της μέσω του αστυφύλακα κ. Τσάκαλου, γείτονα της οικογένειας στη Νεάπολη. Η λεπτομέρεια αυτή συνδέεται με μια ελάχιστα φωτισμένη πρακτική: τη διακίνηση ξυλόγλυπτων αντικειμένων που κατασκευάζονταν μέσα στις ελληνικές φυλακές και έφταναν στην κοινωνία μέσω φυλάκων, αστυνομικών, εμπόρων και πλανόδιων πωλητών.
3. Η έρευνα της Flavia Nessi-Yazitzoglou και τα «Tales of Tools»:
Αν και τα εργαλεία κλώσης (ρόκες, σφοντύλια και αδράχτια) είναι περισσότερο μελετημένα και γνωστά στο ευρύ κοινό ως αριστουργήματα ξυλογλυπτικής, υπάρχει μια άλλη κατηγορία σχετικών εργαλείων, γνωστά ως καλτσοβελόνες, τα οποία μέσω της υψηλής αισθητικής τους και της ποικιλίας της ξυλογλυπτικής εργασίας που τα παρήγαγε, αποκάλυψαν την πολύπλοκη χρήση τους, η οποία συνδεόταν με την οικιακή παραγωγή εργόχειρων.
Κάθε κατηγορία εργαλείων αναδεικνύει τον πλούτο και την εφευρετικότητα των ξυλογλυπτών, οι οποίοι, με τα έργα τους, βοήθησαν τις γυναίκες να δημιουργήσουν από απλά, απαραίτητα στην καθημερινότητά τους, εργόχειρα έως και αριστουργήματα χειροτεχνίας.
Η νεότερη έρευνα της αρχαιολόγου-ιστορικού τέχνης Flavia Nessi-Yazitzoglou, όπως παρουσιάστηκε στο έργο Tales of Tools:
The Untold Narrative of Wooden Handiwork Implements from Greece και στο άρθρο της «The Circuitous Journey of the Greek Knitting Sheath», αποκάλυψε μια ολόκληρη κατηγορία ξυλόγλυπτων εργαλείων που μέχρι πρόσφατα παρέμεναν παρεξηγημένα ή γενικά καταγεγραμμένα ως «ρόκες».
Με βάση την έρευνα και το βιβλίου διοργανώθηκε στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού Έκθεση με τίτλο «Τα εργαλεία αφηγούνται. Η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων» από τις 17 Μάϊου έως τις 3 Σεπτεμβρίου 2023. Η έκθεση παρουσίασε μεγάλο αριθμό παραδοσιακών ξυλόγλυπτων εργαλείων που σχετίζονται με την κλώση, τη ραπτική, το πλέξιμο, το κέντημα και διάφορες υφαντικές τεχνικές μικρής κλίμακας, καθώς και τον τρόπο χρήσης τους. Το υλικό της έκθεσης περιελάβανε επίσης ένα σύνολο εργαλείων ποιμενικής ξυλογλυπτικής και εργαλεία, τα οποία έχουν παραχθεί σε ελληνικές φυλακές από τα τέλη του 19ου αιώνα έως περίπου το 1950, ενώ η παρουσίαση συμπληρώθηκε και από αντίστοιχα αντικείμενα από τον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο.
4. Ρόκες, καλτσοβελόνες, ροκόξυλα και καλτσουνόροκες:
Πρόκειται για τις ελληνικές καλτσοβελόνες ή knitting sheaths: ξύλινα ή μεταλλικά στηρίγματα βελόνας πλεξίματος, τα οποία μέσα από την ομορφιά και την ποικιλία της γλυπτής τους διακόσμησης, αποκαλύπτουν την πολυπλοκότητα της χρήσης τους, αφού λειτουργούσαν ως ευφυή πολυεργαλεία εργοχείρου.
5. Τεχνική Λειτουργία και Μικροϋφαντική:
Αυτά τα «πανέξυπνα πολυεργαλεία» συνδύαζαν διαφορετικές λειτουργίες ανάλογα με το τμήμα τους:
Οδηγός Νημάτων: Τα νήματα περνούσαν από την οπή στο σώμα του εργαλείου για να παραμένουν οργανωμένα κατά την πλέξη.
Σπάθη (Beater): Το πλατύ κάτω μέρος χρησιμοποιούνταν για τη συμπίεση των νημάτων στη δημιουργία γαϊτανιών (κορδονιών).
Μπομπίνα και Μεζούρα (Gauge): Χρησίμευαν για το τύλιγμα του μαλλιού ή τη μέτρηση του πάχους του νήματος και των ματιών σε δίχτυα.
Χρησίμευαν στη σταθεροποίηση βελόνας πλεξίματος, στο πλέξιμο κάλτσας, στη μέτρηση νημάτων, στη χάραξη, στη δημιουργία γαϊτανιών, ως μεζούρα για δίχτυ, που επιτρέπει τη δημιουργία ομοιόμορφων θηλιών, στη μικροϋφαντική, ακόμη και ως χτυπητήρια ύφανσης.
Επίσης, στη χάραξη και βαθμονόμηση, χωρίς να αναφέρουμε τον ρόλο τους σε διάφορες τεχνικές μικρής κλίμακας, όπως η πλέξη ταινιών, η πλέξη με θηλιές στα δάχτυλα και η ύφανση με κάρτες – τεχνικές καίριες για την εκτέλεση των οικιακών εργοχείρων που έντυναν την οικογένεια.
Η Flavia Nessi-Yazitzoglou έδειξε ότι στα Επτάνησα τέτοια εργαλεία ονομάζονταν «ροκόξυλα» ή «καλτσουνόροκες» ονομασίες που αντανακλούν τη χρήση τους για το πλέξιμο κάλτσας.. Οι ίδιες οι λέξεις φανερώνουν τη γλωσσική και λειτουργική σύζευξη ανάμεσα στη ρόκα, στο πλέξιμο και στο εργαλείο χειροτεχνίας.
6. Η παρατήρηση των τριών αντικειμένων υφαντικής τέχνης της δωρεάς:
Τα τρία αντικείμενα της δωρεάς, όπως εμφαίνεται στην οπτική καταγραφή τους, παρουσιάζουν την τυπική μορφολογία των περίτεχνων (τύπου) ροκών που κατασκευάζονταν σε περιβάλλοντα εγκλεισμού. Πρόκειται για ξύλινα εργαλεία κλωστικής, τα οποία στην κορυφή τους φέρουν περίτεχνα σκαλισμένες ανθρώπινες μορφές και διακοσμητικά μοτίβα. Η ανάλυση των επιμέρους στοιχείων τους αποκαλύπτει μια υψηλή τεχνική δεξιότητα, η οποία συχνά υπερέβαινε την αντίστοιχη της παραδοσιακής ποιμενικής ξυλογλυπτικής λόγω του άπλετου χρόνου που διέθεταν οι κρατούμενοι για την τελειοποίηση της εργασίας τους.
7. Πηγές και μεθοδολογία
Η παρούσα προσπάθεια ανάγνωσης των αντικειμένων βασίζεται σε πέντε κατηγορίες τεκμηρίων: στην παρεχόμενη φωτογραφία, στο δημόσιο δελτίο τύπου για τη δωρεά, από το Μουσείο Λευκαδικού Πολιτισμού του Ορφέα, στο τεκμηριωμένο corpus της έκθεσης «Τα εργαλεία αφηγούνται» και στο ερευνητικό έργο της Flavia Nessi‑Yazitzoglou, ιδίως το βιβλίο TALES OF TOOLS και το νεότερο άρθρο της για το «Greek Knitting Sheath». Συμπληρωματικά χρησιμοποιήθηκαν καταγραφές του SearchCulture για ρόκες, αδράχτια και σφοντύλια, καθώς και τοπικές πηγές για την ιστορία των φυλακών της Λευκάδας, Κέρκυρας και την ιστορία του Παλαμηδιού ως φυλακής.
Η μεθοδολογική αδυναμία της έρευνας είναι επίσης σαφής: διαθέτουμε μόνο μία μετωπική φωτογραφία των τριών αντικειμένων, χωρίς άλλα στοιχεία. ακριβείς διαστάσεις, χωρίς πίσω όψεις, χωρίς μακροφωτογράφιση, χωρίς εξέταση φθορών, χωρίς επιτόπια παρατήρηση και χωρίς εργαστηριακή ανάλυση. Αυτό σημαίνει ότι η παρούσα τυπολογική απόδοση είναι αναλυτική και συγκριτική, αλλά όχι τελεσίδικη.
Οι εκτιμήσεις που ακολουθούν δεν είναι μετρήσεις… είναι απόπειρα ερασιτεχνικής ανάγνωσης της ορατής μορφής στη συγκεκριμένη φωτογραφία.
8. Μία «απόπειρα» ερασιτεχνικής Μορφολογικής Ανάλυσης των Ξυλόγλυπτων Αντικειμένων
8α. Το πρώτο αντικείμενο: Η Γυναικεία Μορφή με την Παραδοσιακή Ενδυμασία
Η πρώτη ρόκα (αριστερά) είναι λεπτή και επιμήκης, με γυναικεία μορφή σκαλισμένη στην κορυφή που στηρίζεται σε έναν κυλινδρικό άξονα. Η φιγούρα φέρει ενδυμασία που παραπέμπει σε λαϊκά πρότυπα, με έμφαση στη λεπτομέρεια της πτύχωσης της φούστας και στο κάλυμμα της κεφαλής. Θυμίζει νησιώτισσα ή λαϊκή κόρη… Το μακρύ πτυχωτό φόρεμα φέρει γεωμετρικά μοτίβα χαραγμένα στο ξύλο. Η στάση της μορφής είναι ιερατική, με τα χέρια πιθανότατα σταυρωμένα ή τοποθετημένα μπροστά, θυμίζοντας τα διακοσμητικά μοτίβα που συνήθιζαν να σκαλίζουν οι φυλακισμένοι ως σύμβολα των γυναικών που άφησαν πίσω τους ή ως αναπαραστάσεις της Παναγίας. Το πρόσωπο είναι αυστηρό και αφαιρετικό, με έντονη μύτη και βαριά βλέφαρα. Τα μαλλιά ή το μαντίλι πέφτουν πίσω σε μια ενιαία γραμμή. Η χάραξη είναι λεπτομερής, με μικρές εγχάρακτες διακοσμήσεις στο στήθος και στο τελείωμα του φορέματος. Η συνολική μορφή αποπνέει λιτότητα και τελετουργική αξιοπρέπεια.
8β. Το δεύτερο, κεντρικό αντικείμενο: Σύνθετη μορφή και συμβολική ξυλογλυπτική:
Το κεντρικό αντικείμενο της δωρεάς παρουσιάζει την πιο σύνθετη και αινιγματική μορφολογία από τα τρία τεμάχια. Αν και διακρίνονται σαφή ανθρωπόμορφα στοιχεία -πρόσωπο, κορμός, χέρια και πόδια- η συνολική απόδοση δεν είναι φυσιοκρατική, αλλά έντονα αφαιρετική και σχεδόν τοτεμική.
Η μορφή μοιάζει να αναδύεται οργανικά μέσα από τον ίδιο τον ξύλινο άξονα, σαν ανθρώπινο και συμβολικό πλάσμα συγχρόνως. Το σώμα είναι στενό και κατακόρυφο, με εγχάρακτες κουκκίδες, βαθουλώματα και αλλεπάλληλες προεξοχές που θυμίζουν φύλλα, φλόγες, ψάρια ή ζωόμορφα στοιχεία. Η σύνθεση δημιουργεί την αίσθηση ενός υβριδικού αντικειμένου, όπου η ανθρώπινη μορφή συγχωνεύεται με τη διακοσμητική και συμβολική γλώσσα της λαϊκής ξυλογλυπτικής.
Ο άξονας φέρει οδοντωτές εγκοπές και γεωμετρικά μοτίβα που παραπέμπουν σε βυζαντινές και μεταβυζαντινές διακοσμητικές επιρροές, αλλά και στη λαϊκή ξυλογλυπτική της δυτικής Ελλάδας και των Βαλκανίων. Η συνολική αισθητική του αντικειμένου υπερβαίνει τη λογική μιας απλής διακοσμημένης ρόκας και πλησιάζει περισσότερο στον κόσμο των σύνθετων ξυλόγλυπτων πολυεργαλείων ή ακόμη και των αποτρεπτικών/φυλακτικών συμβολικών μορφών.
Η μορφή αυτή θυμίζει έντονα τα «φυλακίσσια» πολυεργαλεία που κατέγραψε η Flavia Nessi-Yazitzoglou στην έρευνά της για τις ελληνικές καλτσοβελόνες και τα ξυλόγλυπτα knitting sheaths του Ιονίου χώρου. Δεν αποκλείεται, επομένως, το αντικείμενο να ανήκει σε μια μεταβατική κατηγορία ανάμεσα στη ρόκα, στο εργαλείο πλεξίματος και στο συμβολικό λαϊκό ξόανο.
8γ. Το τρίτο αντικείμενο: Η Ανθρωπομορφική Απόδοση και η Χρηστικότητα
Το τρίτο αντικείμενο είναι ίσως το πιο αντιπροσωπευτικό της μετάβασης από το εργαλείο στο έργο τέχνης. Είναι πιο στιβαρό και συμμετρικό. Στην κορυφή υπάρχει γυναικεία μορφή με ήρεμη αλλά αυστηρή έκφραση και σταυρωμένα χέρια. Το σώμα της αποδίδεται σαν καμπανοειδές φόρεμα γεμάτο χαραγμένα μοτίβα – ημικύκλια, γραμμές και φυτικά σχέδια. Η γυναικεία μορφή είναι σκαλισμένη με μεγαλύτερη πλαστικότητα, ενώ η βάση της ρόκας έχει το τυπικό σχήμα που διευκολύνει τη συγκράτηση του μαλλιού ή του λιναριού.
Σε αντίθεση με την πρώτη, εδώ η μορφή μοιάζει πιο “λαϊκή αρχόντισσα”, με μεγαλύτερο όγκο και πιο μνημειακή παρουσία. Η βάση της ρόκας είναι φαρδιά και λειασμένη από τη χρήση, δίνοντας αίσθηση σταθερότητας και πρακτικότητας. Η σύνδεση λειτουργικού αντικειμένου και γλυπτού είναι εντυπωσιακή: μοιάζει σαν καθημερινό εργαλείο που μετατράπηκε σε έργο τέχνης.
Η χρήση του ξύλου ως υλικού επιτρέπει την εμφάνιση μιας φυσικής πατίνας, η οποία με την πάροδο του χρόνου προσδίδει στα αντικείμενα μια αίσθηση ιστορικότητας και βιωμένης εμπειρίας.
9. Τι εντυπωσιάζει στις τρείς ρόκες:
Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο στις τρεις ρόκες δεν είναι μόνο η τεχνική, αλλά ο τρόπος που το χρηστικό αντικείμενο μετατρέπεται σε φορέα μνήμης, πίστης και αισθητικής. Δεν είναι απλά εργαλεία γνεσίματος… είναι μικρά ξύλινα γλυπτά που κουβαλούν μέσα τους ολόκληρη κοσμοθεωρία.
Η πρώτη ρόκα θυμίζει αρχαϊκό ειδώλιο. Η στάση της μορφής, η αυστηρότητα του προσώπου και η γεωμετρική χάραξη του φορέματος παραπέμπουν σε μια συνέχεια από την αρχαία ελληνική πλαστική έως τη λαϊκή τέχνη των νησιών. Έχει κάτι από Κόρη, κάτι από βυζαντινή αγία και κάτι από γυναίκα της υπαίθρου.
Η δεύτερη είναι σχεδόν εξπρεσιονιστική. Δεν ενδιαφέρεται για την “ομορφιά” με την ακαδημαϊκή έννοια, όσο για τη δύναμη του συμβόλου και της έκφρασης. Η μορφή μοιάζει σχεδόν εξπρεσιονιστική…θυμίζει πλάσμα βγαλμένο από λαϊκό θρύλο, όνειρο ή παραμύθι. Οι αιχμηρές απολήξεις και οι οργανικές μορφές δημιουργούν μια αίσθηση κίνησης, σαν να ζει το ξύλο. Είναι ίσως η πιο προσωπική και «ελεύθερη» από τις τρεις.
Είναι η πιο προσωπική και τολμηρή ρόκα. Εκπέμπει πρωτογονισμό και λαϊκό μυστικισμό.
Η τρίτη έχει πιο μνημειακή ισορροπία. Η γυναικεία μορφή στέκει σαν φύλακας του σπιτιού και της εργασίας. Τα σκαλίσματα στο φόρεμα θυμίζουν υφαντικά μοτίβα, σαν το ίδιο το εργαλείο να φέρει πάνω του τη μνήμη του υφαντού που θα δημιουργήσει. Η μεγάλη λειασμένη λαβή δείχνει επίσης ότι το αντικείμενο χρησιμοποιήθηκε πολύ – πέρασε από χέρια, ιδρώτα, καθημερινότητα.
10. Και κάτι ακόμη πολύ σημαντικό:
Οι ρόκες αυτές δεν σκαλίζονταν συνήθως από γυναίκες, αλλά από άντρες – βοσκούς, ξυλογλύπτες, κρατούμενους. Ήταν συχνά δώρα αγάπης ή μνηστείας. Έτσι, πάνω στο ξύλο χαράσσονταν όχι μόνο σχέδια αλλά και συναισθήματα: θαυμασμός, πόθος, φροντίδα, κοινωνικό κύρος. Γι’ αυτό πολλές μοιάζουν περισσότερο με φυλαχτά παρά με εργαλεία.
Οι μορφές τους αποκαλύπτουν επίσης τη βαθιά σύνδεση των Επτανήσων και γενικότερα της ελληνικής λαϊκής τέχνης με: τη βυζαντινή εικονογραφία, την αρχαϊκή λιτότητα, την προσωπική και λαϊκού χαρακτήρα έκφραση, αλλά και την ανάγκη του ανθρώπου να ομορφαίνει ακόμη και το πιο ταπεινό αντικείμενο της καθημερινής ζωής.
11. Σύγκριση των τριών ροκών ανά τεμάχιο:
1η ρόκα (αριστερά) – Η «αρχοντική»:
Η πρώτη ξεχωρίζει για την καθαρότητα και την ισορροπία της. Η μορφή είναι αυστηρά οργανωμένη, συμμετρική και ήρεμη. Το σκάλισμα είναι λεπτό και πειθαρχημένο: κάθε γραμμή του φορέματος χαράζεται με ακρίβεια, σαν υφαντό. Η φιγούρα μοιάζει αξιοπρεπής, σχεδόν τελετουργική. Κυριαρχεί η γεωμετρία. Το σώμα είναι λεπτό και κατακόρυφο. Η διακόσμηση είναι προσεγμένη αλλά όχι υπερβολική. Η έκφραση αποπνέει εσωτερική δύναμη και εγκράτεια. Αυτή η ρόκα μοιάζει να φτιάχτηκε από τεχνίτη με αίσθηση μέτρου και κλασικής φόρμας. Είναι η πιο «ευγενής» και αρχοντική από τις τρεις.
2η ρόκα (κέντρο) – Η «άγρια» και συμβολική:
Η δεύτερη αυτή ρόκα μοιάζει να αποκαλύπτει περισσότερο από κάθε άλλο αντικείμενο τον ίδιο τον ξυλογλύπτη. Εδώ το ξύλο δεν πειθαρχεί σε έναν αυστηρό τύπο· αντίθετα, φαίνεται να καθοδηγεί τον δημιουργό. Ο τεχνίτης σκαλίζει περισσότερο με ένστικτο παρά με κανόνες, αφήνοντας το υλικό να γεννήσει μορφές και συμβολισμούς.
Γι’ αυτό και το συγκεκριμένο αντικείμενο είναι ίσως το πιο προσωπικό, το πιο ελεύθερο και αισθητικά το πιο τολμηρό από τα τρία. Δεν λειτουργεί μόνο ως εργαλείο… λειτουργεί και ως αφήγηση. Είναι η πιο προσωπική και τολμηρή ρόκα. Εκπέμπει πρωτογονισμό και λαϊκό μυστικισμό, τη μνήμη, τη φαντασία και την εσωτερική ένταση του ανθρώπου που το δημιούργησε. Αν η πρώτη είναι «γυναίκα», η δεύτερη είναι «πνεύμα».
3η ρόκα (δεξιά) – Η «μητρική» και μνημειακή:
Η τρίτη έχει μεγαλύτερο όγκο και σταθερότητα. Η μορφή δεν είναι τόσο λεπτή όσο της πρώτης ούτε τόσο εκρηκτική όσο της δεύτερης. Στέκεται βαριά και γειωμένη. Κυριαρχεί η σταθερότητα. Η λαβή είναι φαρδιά και λειασμένη από χρήση.
Τα μοτίβα του φορέματος είναι πιο λαϊκά και διακοσμητικά. Η στάση της μορφής θυμίζει προστάτιδα ή μητέρα.
Αυτή η ρόκα δίνει περισσότερο την αίσθηση αντικειμένου καθημερινής ζωής που όμως απέκτησε καλλιτεχνική υπόσταση. Είναι η πιο «ανθρώπινη» και οικεία.
12. Συνολική εκτίμηση:
Οι τρεις ρόκες μοιάζουν σχεδόν σαν τρεις διαφορετικές όψεις της γυναικείας μορφής στη λαϊκή τέχνη:
Η πρώτη εκπροσωπεί την αξιοπρέπεια και την τάξη.
Η δεύτερη τη φαντασία, το ένστικτο και το μυστήριο.
Η τρίτη τη σταθερότητα, τη γονιμότητα και την καθημερινότητα.
Και οι τρεις όμως μετατρέπουν ένα απλό εργαλείο γνεσίματος σε φορέα τέχνης, συμβόλων και συναισθημάτων.
Θα έλεγα ακόμη πως οι τρεις ρόκες λειτουργούν σαν μικρό «μουσείο» της λαϊκής αισθητικής των Επτανήσων και της ηπειρωτικής Ελλάδας. Μέσα τους συνυπάρχουν πολλές εποχές και επιρροές χωρίς ο δημιουργός να το επιδιώκει συνειδητά.
Η πρώτη ρόκα έχει κάτι από την αυστηρότητα των κυκλαδικών ειδωλίων και ταυτόχρονα από τη βυζαντινή μετωπικότητα. Η μορφή κοιτά σχεδόν «εκτός χρόνου». Δεν είναι πορτρέτο πραγματικής γυναίκας.. είναι ιδέα γυναίκας – φύλακας, νύφη, Παναγία, κόρη μαζί.
Η δεύτερη ίσως αποκαλύπτει περισσότερο τον ίδιο τον ξυλογλύπτη. Εκεί το ξύλο δεν πειθαρχεί εύκολα. Ο τεχνίτης αφήνει το υλικό να του υπαγορεύσει μορφές. Φαίνεται σαν να σκαλίζει χωρίς ακαδημαϊκούς κανόνες αλλά με ένστικτο, σαν να αφηγείται όνειρο ή λαϊκό θρύλο. Είναι σχεδόν «μοντέρνα» χωρίς να το ξέρει – γι’ αυτό συγκινεί τόσο σήμερα.
Η τρίτη έχει μια παράξενη τρυφερότητα. Η φαρδιά βάση και το πιο απλοποιημένο σώμα δείχνουν αντικείμενο που κρατήθηκε πολύ στα χέρια. Δεν είναι μόνο έργο επίδειξης· είναι εργαλείο ζωής. Εκεί βλέπεις τη συνάντηση τέχνης και φθοράς. Το λειασμένο ξύλο είναι ουσιαστικά το αποτύπωμα των ανθρώπινων χεριών.
Θα μπορούσε επίσης να διαβαστεί και κοινωνικά: η πρώτη δηλώνει ίσως κύρος και δεξιοτεχνία, η δεύτερη προσωπική έκφραση, η τρίτη αντοχή και καθημερινότητα.
Και κάτι ιδιαίτερα συγκινητικό:
Οι ρόκες αυτές σχετίζονται με το νήμα – άρα με τον χρόνο, τη μοίρα και τη γυναικεία εργασία. Από την αρχαιότητα οι Μοίρες γνέθουν το νήμα της ζωής. Έτσι, κάθε ρόκα κουβαλά ασυνείδητα έναν συμβολισμό δημιουργίας, συνέχειας και πεπρωμένου.
Γι’ αυτό αυτά τα αντικείμενα δεν μοιάζουν «νεκρά» σε μια προθήκη μουσείου. Έχουν παρουσία. Σαν να διασώζουν ακόμη τις κινήσεις, τις αφηγήσεις και τη σιωπή των ανθρώπων που τα άγγιξαν.
13. Χρονολόγηση:
Η χρονολόγηση θαρρώ διατυπώνεται με δύο κύκλους βεβαιότητας. Αν η φυλακίσια απόδοση επαληθευθεί, η ασφαλέστερη περιοχή χρονολόγησης είναι περ. 1890/1900-1950, όπως δηλώνει η ερευνητική βιβλιογραφία και η έκθεση. Αν, αντίθετα, πρόκειται για συναφή εργαλεία του ίδιου τεχνολογικού οικοσυστήματος αλλά εκτός άμεσης φυλακικής παραγωγής, η ζώνη μπορεί να επεκταθεί ως τη δεκαετία του 1960, όπως αναφέρει η ίδια Nessi‑Yazitzoglou στη συνεντευξιακή αποτύπωση της έρευνάς της. Σε επίπεδο υλικού, είναι «ξύλο, ξυλόγλυπτο, με καστανή πατίνα/επιφάνεια». Η ταυτοποίηση είδους ξύλου δεν μπορεί να γίνει από φωτογραφία.
14. Παραγωγή σε φυλακές και περιφερειακό πλαίσιο:
Η υπόθεση της φυλακίσιας παραγωγής έχει ισχυρό ερευνητικό υπόβαθρο. Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη δήλωνε ρητά ότι περιλάμβανε εργαλεία που είχαν παραχθεί σε ελληνικές φυλακές από τα τέλη του 19ου αιώνα έως περίπου το 1950. Η Nessi‑Yazitzoglou προχωρά ακόμη περισσότερο: αναφέρει ότι οι ξύλινες ελληνικές knitting sheaths λέγονταν και φυλακίσσια και ότι χιλιάδες τέτοια εργαλεία σκαλίστηκαν από κρατουμένους επί περίπου μισό έως έναν αιώνα, περίπου από το 1890/1900 έως το 1950.
Ο περιφερειακός ορίζοντας είναι επίσης κρίσιμος. Η Nessi‑Yazitzoglou δείχνει ότι στα Επτάνησα τα knitting sheaths ονομάζονταν ροκόξυλο ή καλτσουνόροκα, ενώ τα παλαιότερα δείγματα εντοπίζονται κυρίως στα Ιόνια και οι ξύλινες μορφές τους φαίνεται να συνδέονται με θαλάσσιες εμπορικές επαφές μέσω ιταλικών και βρετανικών διαδρομών. Το ΒΗΜΑ, συνοψίζοντας την ίδια μακρά έρευνα, επισημαίνει ότι το Ιόνιο και η Αιτωλοακαρνανία υπήρξαν βασικές ζώνες δημιουργίας και χρήσης αυτών των εργαλείων, ενώ στο βιβλίο αξιοποιήθηκε και μαρτυρία του τελευταίου ξυλογλύπτη στο Μεγανήσι. Το τριπλό σύνολο του Ορφέα, συνεπώς, βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο ενός δικτύου Ιόνιων και δυτικοελλαδίτικων παραδόσεων.
15. Τα «φυλακίσσια» και η ξυλογλυπτική των φυλακών:
Η σύνδεση των ανωτέρω με την παραγωγή των φυλακών ενισχύεται από πολλές πλευρές. Η Nessi-Yazitzoglou καταγράφει τον όρο «φυλακίσσια», δηλαδή αντικείμενα φτιαγμένα στη φυλακή. Οι φυλακές της Κέρκυρας, της Λευκάδας, του Παλαμηδιού, του Ρίου και άλλων περιοχών φαίνεται ότι λειτούργησαν ως χώροι παραγωγής τέτοιων ξυλόγλυπτων εργαλείων από τα τέλη του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα.
Η Κέρκυρα είναι η ισχυρότερα τεκμηριωμένη περίπτωση ειδικής φυλακικής παραγωγής. Η Nessi‑Yazitzoglou σημειώνει ότι η φυλακή της Κέρκυρας χάραζε τη σφραγίδα «ΚΕΡΚΥΡΑ» πάνω σε μέρος της παραγωγής της, ως ένα είδος εμπορικού σήματος γνησιότητας, και ότι αναπτύχθηκαν ακόμη και μοντέλα με πολυγλωσσικές επιγραφές, συνδεδεμένα με πρώιμη τουριστική αγορά.
16. Το Παλαμήδι, ο Καρκαβίτσας και ο Fred Boissonnas:
Το Παλαμήδι στο Ναύπλιο λειτούργησε επίσης ως εργαστηριακό περιβάλλον, με το λεγόμενο «Μαγαζάκι». Στη λογοτεχνική μαρτυρία του Ανδρέα Καρκαβίτσα στο έργο του «Έθνος υπό σκιάν», για τις φυλακές του Ναυπλίου, αναφέρονται φυλακισμένοι που πελεκούσαν ξύλινα και κοκάλινα αντικείμενα, και έμποροι που αγόραζαν αυτά τα έργα «για ένα κομμάτι ψωμί», προτού καταλήξουν μέσω πλανόδιων πωλητών στα αστικά σπίτια ως δείγματα υψηλής λαϊκής αισθητικής. Παράλληλα η φωτογραφική τεκμηρίωση του Fred Boissonnas από το Παλαμήδι -προμαχώνας Μιλτιάδης- (αρχές 1900), φωτίζουν αυτή την αθέατη οικονομία της φυλακής. (Gallery wall with photo of Miltiades Bastion with rope-hung crate of carvings. Photo: Fred Boissonnas’s “Views of the Miltiades Bastion, Palamidi Prison, Nafplio,” 1928).
Επίσης, έχουμε και κάποια τραγούδια από τη Θράκη που λένε ότι οι μοναχοί πήγαν στο παζάρι και πουλούσαν ρόκες. Εκτός από τις φυλακές, την αγορά τροφοδοτούσαν μικρά ξυλογλυπτικά εργαστήρια, πολλά από αυτά με έδρα τη Βόρεια Ελλάδα, και οι μοναχοί. Τα μοναστήρια είχαν σπουδαία εργαστήρια ξυλογλυπτικής τέχνης, άλλωστε έχουμε μεγάλη παράδοση από εκκλησιαστικούς ξυλογλύπτες που φιλοτεχνούσαν εργαλεία πολύ υψηλής ποιότητας.
17. Το «Μαγαζάκι» του Παλαμηδίου, οι φυλακές της Κέρκυρας και η Τέχνη του Εγκλεισμού:
Η ξυλογλυπτική των φυλακών λοιπόν, υπήρξε ένα οργανωμένο σύστημα επιβίωσης και ψυχικής διεξόδου. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο Προμαχώνας Μιλτιάδης των Φυλακών Παλαμηδίου στο Ναύπλιο, γνωστός και ως το «Μαγαζάκι». Από το 1835, οι κρατούμενοι ήταν υποχρεωμένοι να εξασκούν μια χειροτεχνία. Οι κρατούμενοι δεν κατασκεύαζαν απλώς μικροαντικείμενα για να περνά ο χρόνος. Δημιουργούσαν εργαλεία που κυκλοφορούσαν στην αγορά, σε πανηγύρια, παντοπωλεία και αστικά σπίτια, εξασφαλίζοντας συχνά ένα ελάχιστο εισόδημα επιβίωσης. Η διαδικασία πώλησης ήταν μοναδική: οι φυλακισμένοι χρησιμοποιούσαν μακριά κοντάρια ή τροχαλίες με σχοινιά για να ανεβάσουν καφάσια γεμάτα ξυλόγλυπτα στους υπερυψωμένους διαδρόμους, όπου περίμεναν οι αγοραστές.
Η φωτογραφική μαρτυρία του Fred Boissonnas (1928) αποτυπώνει αυτό το «εμπόριο της υπομονής» στον Προμαχώνα Μιλτιάδη. Παρόμοια οργάνωση υπήρχε στην Κέρκυρα, όπου τα εργαλεία έφεραν τη σφραγίδα «ΚΕΡΚΥΡΑ» ή πολύγλωσσες επιγραφές («Souvenir du Corfu») για τους περιηγητές του Grand Tour. Σε ορισμένα αντικείμενα, ο πόνος του δημιουργού αποτυπωνόταν με το σπαρακτικό σκαλισμένο «Αχ Βαχ».
18. Τα εργαλεία μέσα στη φυλακή:
Αν και σήμερα η χρήση κοπτικών εργαλείων σε σωφρονιστικό ίδρυμα φαίνεται αδιανόητη, στις φυλακές εκείνης της εποχής λειτουργούσαν εργαστήρια ξυλουργικής και χειροτεχνίας υπό επιτήρηση. Οι κρατούμενοι χρησιμοποιούσαν σκαρπέλα, σουγιάδες, κοπίδια, λίμες, τρυπανάκια χειρός και συχνά πυρογραφία. Μέσα από αυτά τα απλά ή αυτοσχέδια εργαλεία γεννήθηκε μια ολόκληρη παράδοση ξυλογλυπτικής του εγκλεισμού.
19. Η γυναικεία μορφή και ο συμβολισμός:
Η θεματολογία αυτής της ξυλογλυπτικής είναι πλούσια και συχνά φορτισμένη. Οι γυναικείες μορφές κυριαρχούν. Άλλοτε θυμίζουν Παναγίες ή λαϊκές Πιετά, άλλοτε κορίτσια, αρχόντισσες, γοργόνες ή γυναικείες μορφές που συνδέονται με την εργασία, την προσφορά, την αναμονή, τη λύτρωση.
Πουλιά, φίδια, ψάρια, άνθη, ρόδακες και γεωμετρικά μοτίβα συγκροτούν μια φανταστική γλώσσα, μέσα από την οποία ο τεχνίτης -πολλές φορές φυλακισμένος- συνομιλούσε με τον έξω κόσμο.
20. Ο Γιώργος Κονιδάρης («Σκάλτσας») και το Μεγανήσι:
Ιδιαίτερη αξία αποκτά εδώ και η μαρτυρία του τελευταίου Μεγανησιώτη ξυλογλύπτη Γιώργου Κονιδάρη («Σκάλτσα»), την οποία κατέγραψε η δημοσιογράφος Έλλη Καββαδά και η οποία συμπεριλήφθηκε στο ίδιο το ερευνητικό έργο της Flavia Nessi-Yazitzoglou.
Ο Κονιδάρης επιβεβαιώνει ότι στο Μεγανήσι η ξυλογλυπτική δεν υπήρξε οργανωμένη τοπική τέχνη, αλλά τα ξυλόγλυπτα εργαλεία έφταναν κυρίως από τη Λευκάδα, την Αιτωλοακαρνανία, τα πανηγύρια, την αγορά και το πλανόδιο εμπόριο.
Αναφέρει ρητά ότι στις φυλακές της Λευκάδας οι έγκλειστοι, κυρίως από την Αιτωλοακαρνανία και την Ήπειρο, έφτιαχναν ξυλόγλυπτα αντικείμενα για να τα πουλήσουν: «όχι μόνο ρόκες αλλά και άλλα αντικείμενα».
21. Τα καλτσόξυλα στη γυναικεία καθημερινότητα:
Η ίδια μαρτυρία φωτίζει και τη χρήση των καλτσόξυλων. Ο Κονιδάρης ξεχωρίζει τις ρόκες από τα καλτσόξυλα και τις καλτσοβελόνες. Περιγράφει πως οι γυναίκες στερέωναν τα καλτσόξυλα στη μέση ή το αγκάλιαζαν κάτω από τη μασχάλη το δεξί μπράτσο και έπλεκαν τσουράπια και φανέλες τραβώντας το νήμα. Επιβεβαιώνει επίσης ότι τέτοια εργαλεία κυκλοφορούσαν ευρέως στο Ιόνιο και έφταναν ακόμη και στο Μεγανήσι μέσω πλανόδιων εμπόρων από τη Λευκάδα και την Αιτωλοακαρνανία.
Η περιγραφή αυτή ταυτίζεται εντυπωσιακά με τη λειτουργία των knitting sheaths, δηλαδή των στηριγμάτων βελόνας πλεξίματος.
22. Το Μεγανήσι στο διεθνές βιβλίο τέχνης και παράδοσης:
Ολόκληρη ενότητα στο βιβλίο «Tales of Tools» της αρχαιολόγου- ιστορικού τέχνης-συγγραφέως Φλάβια Νέσσι – Γιαζιτζόγλου που κυκλοφορεί στα αγγλικά είναι αφιερωμένη στο Μεγανήσι σαν πηγή πληροφοριών και πηγών μέσα από την εμπειρία της ξυλογλυπτικής τέχνης του αυτοδίδακτου Γιώργου Κονιδάρη (Σκάλτσα).
Η μαρτυρία του Μεγανησιώτη ξυλογλύπτη, ολόκληρη η συνέντευξη του στην εξαίρετη κα Έλλη Καββαδά περιλαμβάνεται στο ανωτέρω ερευνητικό έργο της αρχαιολόγου-ιστορικού τέχνης. Το Μεγανήσι, με άλλα λόγια, δεν εμφανίζεται ως μια απλή τοπική υποσημείωση, αλλά «κυκλοφορεί» ως ζωντανός φορέας μνήμης και τεχνογνωσίας σε ένα διεθνές αγγλόφωνο βιβλίο τέχνης και παράδοσης.
Στο ίδιο έργο παρουσιάζεται και η υφάντρα Γιώτα Κων. Πάλμου, ως εκπρόσωπος μιας ζωντανής γυναικείας παράδοσης της πλέξης και του εργόχειρου που επιβίωνε μέχρι πρόσφατα στον τόπο. Η εικόνα της την ώρα της πλέξης λειτουργεί σχεδόν συμβολικά: συνδέει τα εργαλεία με τους ίδιους τους ανθρώπους που τα χρησιμοποιούσαν.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι το Μεγανήσι «κυκλοφορεί» πλέον μέσα σε ένα διεθνές αγγλόφωνο βιβλίο τέχνης και παράδοσης, όχι ως φολκλορική αναφορά αλλά ως ζωντανός φορέας μνήμης και τεχνογνωσίας.
23. Ξύλα, τεχνικές και εργαλεία των λαϊκών ξυλογλυπτών:
Ο Κονιδάρης προσφέρει και πολύτιμες τεχνικές πληροφορίες. Μιλά για ρείκι, δάφνη, αγραπιδιά και οξιά. Αναφέρει ότι η οξιά ήταν καλή για σφοντύλια και κουπιά, η δάφνη για μικρά αντικείμενα και πίπες, ενώ το ρείκι για ρόκες.
Περιγράφει επίσης τη λαϊκή διαδικασία επιλογής και κατεργασίας του ξύλου: κόψιμο στη χάση του φεγγαριού, αποφυγή του Μαρτίου επειδή τα ξύλα έπιαναν σκουλήκι, στέγνωμα, ξεφλούδισμα, σχεδίαση και αργό σκάλισμα. Τα εργαλεία του ήταν απλά: ζαγανάς (Πριόνι χειρός), ξυράφι, λάπη (μολύβι), μικρά κοπίδια από αντένες ομπρέλας.
24. Το ξύλο των αντικειμένων της δωρεάς:
Το είδος του ξύλου στα αντικείμενα της δωρεάς Βαβάτση δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα από τη φωτογραφία… απαιτεί αυτοψία από ειδικό συντηρητή ή ξυλογλύπτη. Ωστόσο, με βάση την αντίστοιχη λαϊκή και «φυλακίσια» παραγωγή, τέτοια αντικείμενα κατασκευάζονταν συνήθως από ανθεκτικά και λεπτόκοκκα ξύλα, όπως δάφνη, ρείκι, αγριαχλαδιά, οξιά, μουριά ή καρυδιά.
25. Ο Μιλτιάδης του Νικολή Λευκάδας και η φωτογραφία του Fritz Berger στην έκθεση του Μουσείου Μπενάκη:
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η φωτογραφία του Fritz Berger από το Νικολή Λευκάδας, το 1967, που παρουσιάστηκε στην έκθεση του Μουσείου Μπενάκη. Σε αυτήν εμφανίζεται ο λαϊκός ξυλογλύπτης Μιλτιάδης να σκαλίζει εργαλείο υφαντικής. (1) “Tales of Tools” opening gallery with workbench. The large photo is Fritz Berger’s “The Woodcarver Miltiades Carving a Distaff,” taken in Nikoli, Lefkada, 1967).
Η φωτογραφία αυτή είναι πολύτιμη, γιατί τεκμηριώνει οπτικά ότι στη Λευκάδα επιβίωνε ακόμη, έως τα μέσα του 20ού αιώνα, μια ζωντανή ξυλογλυπτική παράδοση. Ο Μιλτιάδης δεν παρουσιάζεται ως επαγγελματίας εργαστηρίου, αλλά ως λαϊκός τεχνίτης της υπαίθρου, που δουλεύει με απλά εργαλεία και με γνώση βιωματική.
Η ανωτέρω φωτογραφία του Fritz Berger δείχνει τον ίδιο λευκαδίτη λαϊκό ξυλογλύπτη την ώρα που σκαλίζει σφραγίδα προσφόρου. Η εικόνα του λαϊκού τεχνίτη που σκαλίζει μέσα στη φύση, όπως ακριβώς περιγράφει και ο Κονιδάρης στη συνέντευξη του όταν λέει ότι «το εργαστήρι του ήταν όπου βόσκανε τα ζώα», αποτελεί ίσως μία από τις τελευταίες ζωντανές μαρτυρίες μιας παράδοσης που ήδη χανόταν. Το στοιχείο αυτό φωτίζει εύγλωττα το εύρος της λαϊκής ξυλογλυπτικής παράδοσης της Λευκάδας και του Ιονίου.
Η φωτογραφία του F. Berger λειτουργεί έτσι ως κρίσιμος εικονιστικός κρίκος ανάμεσα στη λευκαδίτικη ξυλογλυπτική παράδοση, στα εργαλεία της καθημερινότητας και στα αντικείμενα της δωρεάς Βαβάτση.
Η ξυλογλυπτική δεν λειτουργούσε ως αποκομμένη «τέχνη», αλλά ως οργανικό κομμάτι της ζωής. Οι ίδιοι τεχνίτες δεν κατασκεύαζαν μόνο ρόκες ή καλτσόξυλα και υφαντικά εργαλεία, δημιουργούσαν ένα ολόκληρο φάσμα ξυλόγλυπτων αντικειμένων της καθημερινής και θρησκευτικής ζωής: σφραγίδες προσφόρου, στεφανοθήκες, γκλίτσες, κασετίνες, πίπες, κουτάλες, εργαλεία του νοικοκυριού και αντικείμενα εργοχείρου και καθημερινού βίου.
26. Η ξυλογλυπτική ως τρόπος ζωής
Η ξυλογλυπτική, λοιπόν, δεν ήταν αποκομμένη τέχνη. Ήταν τρόπος ζωής. Ήταν πρακτική ανάγκη, αισθητική έκφραση, οικονομική διέξοδος και μνήμη.
Η έρευνα της Flavia Nessi-Yazitzoglou, που διήρκεσε σχεδόν οκτώ χρόνια και παρουσιάστηκε το 2023 στο Μουσείο Μπενάκη, αποκάλυψε χιλιάδες τέτοια αντικείμενα σε ιδιωτικές συλλογές, μικρά λαογραφικά μουσεία, αλλά και μεγάλα ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού.
27. Η δωρεά ως πράξη επιστροφής μνήμης:
Η δωρεά Βαβάτση δεν είναι απλώς μια δωρεά αντικειμένων. Είναι μια πράξη επιστροφής μνήμης. Μας καλεί να κοιτάξουμε ξανά αυτά τα ξύλινα σχήματα, όχι ως σιωπηλά κατάλοιπα μιας παλιάς εποχής, αλλά ως ζωντανά τεκμήρια γυναικείας εργασίας, λαϊκής τέχνης, επτανησιακής ξυλογλυπτικής και ανθρώπινης δημιουργίας μέσα στον εγκλεισμό. Tα αντικείμενα της δωρεάς Βαβάτση εμφανίζονται ως κομμάτια μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας που ενώνει: τη Λευκάδα, το Μεγανήσι, την Κέρκυρα, το Ξηρόμερο, τις φυλακές του Ιονίου, τη γυναικεία εργασία, την ποιμενική ξυλογλυπτική, την ύφανση και τη λαϊκή δημιουργία.
Με ένα διευρυμένο τίτλο, θα τα ονομάτιζα: «Ξυλόγλυπτα υφαντικά πολυεργαλεία», «Ρόκες – Ροκόξυλα – Καλτσοβελόνες» ή «Πιθανά φυλακίσσια πολυεργαλεία εργοχείρου του Ιονίου χώρου».
28. Ένα υλικό που ζητά να ξαναδιαβαστεί:
Η παρούσα προσέγγιση, της πρώτης ματιάς, δεν εξαντλεί το θέμα. Αντίθετα, δείχνει ακριβώς πόσο πλούσιο υλικό υπάρχει ακόμη προς έρευνα: στο βιβλίο Tales of Tools, στις μαρτυρίες των λαϊκών τεχνιτών, στις φωτογραφίες του Μπενάκειου Μουσείου, στα αρχεία των παλιών φυλακών, στις τοπικές συλλογές, στις οικογενειακές μνήμες και στα ίδια τα αντικείμενα. Κάθε χάραξη, κάθε οπή, κάθε ίχνος φθοράς μπορεί να αποκαλύψει μια ακόμη πτυχή της ιστορίας τους.
Και ίσως αυτή να είναι τελικά η μεγαλύτερη αξία τους: ότι δεν ζητούν μόνο να εκτεθούν. Ζητούν να ξαναδιαβαστούν.
29. Βιβλιογραφία και Πηγές:
Α. Βασική βιβλιογραφία για την ελληνική ξυλογλυπτική και τα υφαντικά εργαλεία
Angeliki Hatzimichali, La sculpture sur bois [Η ξυλογλυπτική], Collection de l’Hellénisme contemporain, Αθήνα, 1950.
Kitsos A. Makris, Λαϊκά και μεταβυζαντινά ξυλόγλυπτα [Popular and Post-Byzantine Greek Woodcarving], Αθήνα: ΕΟΜΜΕΧ, 1962.
Flavia Nessi‑Yazitzoglou, Tales of Tools. The Untold Narrative of Wooden Handiwork Implements from Greece, Melissa Publishing, Αθήνα.
Flavia Nessi‑Yazitzoglou, “The Circuitous Journey of the Greek Knitting Sheath”, Destins d’objets / OpenEdition.
Β. Ευρωπαϊκή βιβλιογραφία για την πλεκτική και τα knitting sheaths
James Norbury, Traditional Knitting Patterns: From Scandinavia, the British Isles, France, Italy and Other European Countries, New York: Dover, 1973.
Irena Turnau, “La bonneterie en Europe, du XVIe au XVIIIe siècle”, Annales. Économies, sociétés, civilisations, 26/5, 1971, σ. 1118–1132.
Irena Turnau, “History of Folk Knitting in Europe: A Framework for Research”, Textile History, 17/2, 1986, σ. 167–180.
Γ. Βιβλιογραφία για τις φυλακές και τη χειροτεχνική παραγωγή κρατουμένων
Andreas Karkavitsas, Έθνος υπό σκιάν. Οι φυλακές του Ναυπλίου.
Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), αρχειακό υλικό σχετικό με: τις Φυλακές Κέρκυρας, τις Φυλακές Ναυπλίου, τη σωφρονιστική εργασία και τα εργαστήρια χειροτεχνίας.
Πρωτογενείς και επίσημες πηγές προς προτεραιοποίηση:
1. Πρωτογενές ερευνητικό κείμενο
Destins d’Objets / OpenEdition – “The Circuitous Journey of the Greek Knitting Sheath”
Βασικό πρωτογενές κείμενο της Flavia Nessi-Yazitzoglou για: τις καλτσοβελόνες, τα ροκόξυλα,τις καλτσουνόροκες, τα «φυλακίσσια»,τη σφραγίδα «ΚΕΡΚΥΡΑ», τη λειτουργία των ελληνικών πολυεργαλείων πλέξης.
2. Επίσημες πηγές του Μουσείου Μπενάκη
Μουσείο Μπενάκη – “Τα εργαλεία αφηγούνται”
Μουσείο Μπενάκη – Παράλληλες δράσεις έκθεσης
Δ. Πηγές για τη δωρεά Βαβάτση και το Μουσείο «Ορφέας»
Λευκαδίτικα Νέα – Η δωρεά Βαβάτση
Λαογραφικό Μουσείο ΟΡΦΕΑ «Πανταζής Κοντομίχης»
Ε. Δημοσιογραφικές και ερμηνευτικές πηγές
Archaiologia.gr – “Η λησμονημένη ιστορία των ξυλόγλυπτων υφαντικών εργαλείων”
Archaiologia.gr – “Tales of Tools”
ΒΗΜΑ – “Μια χαμένη παράδοση”
Athinorama – “Τα εργαλεία αφηγούνται”
Elculture – Έκθεση Μπενάκη
Ξυλογλυπτική-Ι.Κακαράς/Γ.Μπόθος
ΣΤ. Προφορικές μαρτυρίες και τοπική τεκμηρίωση
Η συνέντευξη του Μεγανησιώτη ξυλογλύπτη Giorgos Konidaris («Σκάλτσα») από την Elli Kavvada αποτελεί εξαιρετικά σημαντική προφορική μαρτυρία για: τις ρόκες,τα καλτσόξυλα,τα υφαντικά εργαλεία,τα ξύλα και τα εργαλεία της ξυλογλυπτικής, αλλά και για τη φυλακίσια παραγωγή της Λευκάδας. Η μαρτυρία αυτή αξιοποιήθηκε στο ερευνητικό έργο της Flavia Nessi-Yazitzoglou και συνδέει άμεσα το Μεγανήσι με τη διεθνή έρευνα για τα ξυλόγλυπτα εργαλεία εργοχείρου. https://meganisilife.wordpress.com.
